Буржоазија

„Основниот услов за суштествувањето и превласта на буржоаската класа е образувањето и зголемувањето на капиталот; услов за суштествување на капиталот е наемниот труд. Наемниот труд исклучиво постои поради конкуренцијата помеѓу работниците. Напредокот на индустријата, чиј слеп носител е буржоазијата, ја заменува изолацијата на работниците, поради конкуренцијата, со револуционерно спојување поради здружувањето. На тој начин, развитокот на крупната индустрија ги поткопува темелите на силата на буржоазијата со која таа произведува и ги присвојува производите. Она што буржоазијата го произведува, пред cè, е својот сопствен гробар. Нејзиното пропаѓање и победата на пролетаријатот ce подеднакво неизбежни.“

(К. Маркс, Ф. Енгелс, „Изабрана дела“, том I, Култура, Београд, 1949, стр. 26)

„Целината на капиталистичката класа на некоја земја не може самата себе да се лаже.“ 

(Маркс, Капитал, том I, стр. 114, Белград, 1947)

„Само до колку е капиталистот персонифициран капитал, тој има историска вредност и она историско право на суштествување кое, како што вели остроумниот Лихновски, нема никаков датум. И само до толку преодната неопходност на неговото сопствено суштествување се вклучува во преодната неопходност на капиталистичкиот начин на производство. Но до толку и неговиот движечки мотив не е употребна вредност и уживање, туку разменска вредност и нејзино зголемување. Како фанатик за оплодувањето на вредноста, тој без обѕир го присилува човештвото кон производство заради производство, а со тоа и кон развиток на општествените производни сили и кон создавање материјални услови за производство, што единствени можат да ја сочинуваат реалната база на една повисока општествена форма, чиј основен принцип е полниот и слободен развиток на секоја индивидуа. Капиталистот може да се респектира само како персонификација на капиталот. Како таков тој го дели со собирачот на благо, апсолутниот стремеж за збогатување. Но тоа што се покажува кај последниов како индивидуална манија, кај капиталистот е дејство на општествениот механизам, во кој е тој само едно движечко колце. Освен тоа, развитокот на капиталистичкото производство го прави нужно постојаното зголемување на капиталот вложен во некое индустриско претпријатие, а конкуренцијата му ги наложува на секој индивидуален капиталист внатрешните закони на капиталистичкиот начин на производство како надворешни присилни закони. Таа го присилува него, постојано да го проширува својот капитал, за да го одржи, а тој може него да го проширува само со прогресивна акумулација. Поради тоа, до колку се неговите постапки само функција на капиталот обдарен во неговото лице со волја и свест, неговата сопствена приватна потрошувачка важи како пљачка на акумулацијата на неговиот капитал, како што во италијанското книговодство, приватните издатоци фигурираат на страната на долговите на капиталистот спроти капиталот. Акумулацијата е освојување на светот на општественото богатство. Ширејќи ја масата на експлоатираниот човечки материјал, таа едновремено го шири директното и индиректното господство на капиталистот.‘‘

Карл Маркс, Капиталот, Том 1. Скопје: Мисла, 1975, стр. 520/521

Пролетаријат

 „Од сите класи што стојат денеска наспротив буржоазијата само пролетаријатот е вистински револуционерна класа. Сите други класи ce растројуваат и пропаѓаат со развитокот на крупната индустрија, додека пролетаријатот е нејзин сопствен производ.

Средните сталежи: ситниот индустријалец, ситниот трговец, занаетчијата, селанецот — сите тие ce борат против буржоазијата за да го обезбедат од пропаѓање својот опстанок како средни сталежи. Тие, значи, не ce револуционерни, ами конзервативни. Дури и нешто повеќе, тие ce реакционерни, зашто сакаат да го свртат назад тркалото на историјата. Ако ce револуционерни, тогаш ce такви дотолку доколку им претстои преминување во редовите на пролетаријатот, доколку тие не ги бранат своите сегашни, ами своите идни интереси, доколку го напуштаат своето сопствено становиште за да застанат на становиштето на пролетаријатот.

Лумпенпролетаријатот, тој пасивен производ од гниењето на најдолните слоеви на старото општество, ќе биде делумно вовлечен од пролетерската револуција во движењето, но по целата своја животна положба тој многу повеќе е наклонет да ce продаде за реакционерни сплетки.

Животните услови на старото општество ce веќе уништени во животните услови на пролетаријатот. Пролетаријатот нема сопственост; неговиот однос спрема жената и децата нема повеќе ништо заедничко, со буржоаските семејни односи: современиот индустриски труд, современото робување на капиталот, еднакво во Англија, како и во Франција, во Америка како и во Германија, избришаа од него секаков национален карактер. Законите, моралот, религијата за него ce само буржоаски предрасуди, зад кои ce кријат буржоаските интереси.

Сите поранешни класи што ја освојуваа власта за себеси ce стремеа да ја осигурат својата извојувана животна положба, потчинувајќи го целото општество на условите што го обезбедуваа нивниот начин на присвојување. Пролетерите можат да ги освојат општествените производни сили само така ако го укинат својот сопствен досегашен начин на присвојување, a со тоа и целиот досегашен начин на присвојување. Пролетерите немаат ништо свое што би требало да го осигурат, тие мораат да разрушат cè што ја осигурувало и обезбедувало досега приватната сопственост.“ 

(К. Маркс, Ф. Енгелс, „Изабрана дела“, том I, Култура, Београд, 1949, стр. 25)

„Пролетаријатот поминува низ повеќе степени на. развиток. Неговата борба против буржоазијата започнува со денот кога започнува неговото постоење.

Отпрвин ce борат одделни работници, потоа работниците на една фабрика, па работниците од една гранка на трудот во едно место против одделен буржуј што непосредно ги експлоатира. Работниците не ги управуваат своите напади само против буржоаските производствени односи, тие ги управуваат нив и против самите производствени орудија; тие ги уништуваат странските конкурентски стоки, ги искршуваат машините, ги запалуваат фабриките, ce обидуваат да ја повратат изгубената положба на средновековниот работник.

На тој степен работниците ce сè уште маса растурена по целата земја и раздробена од конкуренцијата. Помасовното сплотување на работниците уште не е последица од нивното сопствено здружување, ами само последица од здружувањето на буржоазијата, која заради постигнување на своите сопствени политички цели мора и засега уште може да го стави во движење целиот пролетаријат. На тој степен пролетаријатот, значи, не води борба против своите непријатели, туку против непријателите на своите непријатели, против останките од апсолутната монархија, против земјовладелците, против неиндустриските буржуи, против малограѓаните. Така, целото историско движење е концентрирано во рацете на буржоазијата; секоја победа извојувана во такви услови е победа на буржоазијата.

Но со развитокот на индустријата не доаѓа само до намножување на пролетаријатот; тој ce сплотува во поголеми маси, неговата сила расте и тој cè повеќе ја чувствува. Интересите, животните услови кај пролетаријатот cè повеќе и повеќе ce изедначуваат, зашто машината cè повеќе ги брише разликите во работата, a надницата ја срозува речиси насекаде на еднакво ниско рамниште. Cè поголемата конкуренција меѓу самата буржоазија и трговските кризи што оттука произлегуваат го обусловуваат cè поголемото колебање на наемнината на работниците; cè побрзото непрекинато подобрување на машините ја прави животната положба на пролетерите ce понесигурна; судирите меѓу одделниот работник и одделниот буржуј cè повеќе придобиваат карактер на судири меѓу две класи. Работниците започнуваат да создаваат коалиции против буржуите; тие ce соединуваат за заштита на својата наемнина. Тие основаат дури и трајни здруженија, за да ce снабдат со средства за во случај на бунт. На места борбата ce претворува во побуни.

Од време на време победуваат работниците, но тие победи ce само преодни. Вистинскиот резултат на нивната борба не е непосредниот успех, ами здружувањето на работниците, кое cè повеќе ce шири. За тоа спомага порастот на сообраќајните средства што ги произведува крупната индустрија и што ги доведуваат во врска работниците од разни места. Само таа врска е и потребна, па многуте локални борби, кои ce насекаде од ист карактер, да ce централизираат во национална класна борба. A секоја класна борба е политичка борба.“ 

(К. Маркс, Ф. Енгелс, „Изабрана дела“, том I, Култура, Београд, 1949, стр. 22-24)

Индустриска револуција

„Историјата на работничката класа во Англија почнува во втората половина на минатиот век со пронаоѓањето на парната машина и машината за преработка на памук. Тие пронајдоци, како што е познато, ‘и дадоа поттик на индустриската револуција, која во исто време го преобрази целото граѓанско општество, а чие светско-историско значење дури сега почнува да се увидува. Англија е класичната почва на овој пресврт, којшто беше дотолку посилен доколку се спроведуваше со помала врева, и затоа Англија е класична земја за развитокот на нејзиниот најглавен резултат, пролетаријатот.“ 

(Фридрих Енгелс, „Положај радничке класе у Енглеској“, Култура, Београд, 1951, стр. 14)

„Луѓето пред индустриската револуција во своето тихо вегетирање се чувствуваа пријатно, па и да ја немаше индустриската револуција, тие никогаш не би го напуштиле тој романтично-добродушен, но за еден човек, сепак, недостоен живот. Тие и не беа луѓе, туку само работни машини во служба на мал број аристократи, коишто дотогаш управуваа со текот на историјата, индустриската револуција само ги изведе сите консеквенци од тој факт, наполно претворајќи ги работниците во вистински машини и одземајќи им го и последниот остаток на самостојниот труд, но токму со тоа ги принуди да мислат и да бараат положба којашто е достојна за човекот. Како што во Франција политиката, така во Англија индустријата и движењето на буржоаското општество беа оние, коишто во вителот на историјата ги вовлекоа и последните класи што беа потонати во апатија спрема општите човечки интереси.“ 

(Фридрих Енгелс, „Положај радничке класе у Енглеској“, Култура, Београд, 1951, стр. 17)

„Меѓутоа, развитокот на индустријата не остана на машинска замена на живиот труд. Некои капиталисти почнаа да инсталираат „џени“-машини во големи згради и да ги движат со водена сила, и затоа можеа да го намалат бројот на работниците и својата преѓа да ја продаваат поевтино од оној што беше индивидуален производител и кој што машината ја движеше само со рака. „Џени“ се‘ повеќе и повеќе се усовршуваше, така што секој момент една машина стануваше застарена, па мораше да се менува или сосема да се исфрла; а ако капиталистот, затоа што ја искористуваше водената сила, уште и можеше да се држи служејќи се со постари машини, на индивидуалниот производител тоа за подолго време му беше неможно. Тоа беше почетокот на фабричкиот систем. А сите тие машини станаа двојно позначајни со парната машина, која што околу 1764 ја пронајде Џемс Ват, а која од 1785 се применува за погон на машините – предилки.

Со тие пронајдоци, коишто секоја година се‘ повеќе се усовршуваа, беше одлучена победата на машинската работа над рачната работа во главните гранки на англиската индустрија. Последица од тоа беше на една страна нагло опаѓање на цените на сите манифактурни стоки, цутење на трговијата и индустријата, освојување на речиси сите царински незаштитени странски пазари, нагло зголемување на капиталот и националното богатство; на друга страна – уште побрзо умножување на пролетаријатот, уништување на секој нивни имот, лишување на работничката класа од секоја сигурна заработка, деморализација, политичка возбуденост и сите оние на имотните Англичани толку одвратни факти.“ 

(Фридрих Енгелс, „Положај радничке класе у Енглеској“, Култура, Београд, 1951, стр. 19-20)

„Како што новата индустрија стануваше значајна дури откако алатите ги претвори во машини, а занаетчиските работилници во фабрики, а со тоа и работната средна класа во работен пролетаријат, дотогашните крупните трговци во фабриканти; како што, значи, средната класа веќе тука е истисната, а населението редуцирано на спротивност меѓу работниците и капиталистите, така истото се случуваше и надвор од областа на индустријата во потесна смисла, во занаетите па и во трговијата. На местото на некогашните мајстори и калфи се појавија крупни капиталисти и работници лишени од секоја надеж од својата класа да се издигнат во капиталистичката; во занаетите завладеа фабрички систем, поделбата на трудот строго е спроведена и ситните мајстори, коишто не можеа да им конкурираат на големите претпријатија, потонаа во класата на пролетаријатот. Во исто време, поради уништувањето на дотогашните занаетчиски дуќани и на ситната буржоазија, на работникот му беше одземена секоја можност да стане буржуј. До тогаш тој секогаш имаше изгледи дека како самостоен мајстор ќе може некако постојано да се настани, да почне можеби да најде и помошник; но, сега, кога и самите мајстори се потиснати од фабрикантите, кога за самостојното производство е потребен капитал, стана пролетаријатот постојана класа на населението, додека порано беше само една етапа во преминот кон буржоазијата. Кој е роден како работник немаше никакви изгледи освен целиот живот да остане пролетер. Дури сега, значи, пролетаријатот беше во состојба да создаде свое самостојно движење.“ 

(Фридрих Енгелс, „Положај радничке класе у Енглеској“, Култура, Београд, 1951, стр. 30-31)

„Карактеристичниот тек на животот на модерната индустрија, ја претпоставува формата на десетгодишен циклус со мали колебања на период на средно оживнување, на производство под висок напон, на криза и стагнација што почива врз постојаното образување, врз поголемо или помало апсорбирање и врз повторно образување на индустриската резервна армија, или на пренаселеноста. Сменувањето на индустрискиот циклус, од своја страна, ја наголемува пренаселеноста и станува еден од факторите за нејзино најенергично препроизводство.“

(Карл Маркс, „Капиталот“, том 1, Мисла, Скопје, стр. 558)

„Може да се разбере глупоста на економската мудрост што им проповеда на работниците да го натокмат својот број според потребите на оплодувањето на капиталот. Како механизмот на капиталистичкото производство и акумулацијата да не го дотерува постојано овој број според своите потреби за оплодување. Првиот збор на ова натокмување е создавањето една релативна пренаселеност или индустриска резервна армија, а последниот збор – беда за сè поголеми слоеви од активната работничка армија и мртвиот баласт на пауперизмот.“

(Карл Маркс, „Капиталот“, том 1, Мисла, Скопје, стр. 568-69)

Држава

Пролетери и држава

„Пролетерите да би биле признаени како личности, мораат да го укинат својот сопствен дотогашен услов за егзистенција, кој истовремено е и услов за егзистенција на целото дотогашно општество – трудот. Тие се, заради тоа, и во директна спротивност со формата во која досега индивидуите на општеството го наоѓале својот полн израз – со државата, и мораат да ја срушат таа држава да би биле признати како личности...“ 

(МЕД, том 6, стр. 60)

Државата како посебен ентитет за гаранција на приватната сопственост

„Преку еманципацијата на приватната сопственост од заедницата, државата стана посебен ентитет, покрај и надвор од граѓанското општество; но, таа не е ништо друго освен форма на организација којашто буржоазијата нужно ја усвојува и за внатрешни и за надворешни цели, за заемна гаранција на нивниот имот и интереси.“ 

The German Ideology (1845/46)

Пролетаријатот мора да ја собори државата

„Така, додека бегалските слуги само посакаа да бидат слободни да ги развиваат и потврдат оние услови на егзистенција кои веќе беа таму, и оттука, на крајот, станале само бесплатна работна сила, пролетери, но доколку сакаат да се потврдат како индивидуи, ќе треба да ја укинат самата состојба на нивното постоење досега (што, згора на тоа, беше онаа на целото општество до денес), имено, трудот. Така, тие се наоѓаат директно спротивставени на формата во која, до сега, поединците, од кои се состои општеството, си дадоа себеси колективно изразување, односно, државата. Поради тоа, за да се потврдат како индивидуи, тие мора да ја соборат државата.“ 

(The German Ideology, Communism. The Production of the Form of Intercourse Itself)

„Токму благодарејќи на таа противречност на посебниот и заедничкиот интерес, заедничкиот интерес, како држава, добива самостоен облик одвоен од вистинските поединечни и општи интереси, и истовремено како илузорно заедништво...“ 

(Маркс-Енгелс, „Немачка идеологија“, Дела, том 6, стр. 227, Белград, 1974)