Буржоазија

„Основниот услов за суштествувањето и превласта на буржоаската класа е образувањето и зголемувањето на капиталот; услов за суштествување на капиталот е наемниот труд. Наемниот труд исклучиво постои поради конкуренцијата помеѓу работниците. Напредокот на индустријата, чиј слеп носител е буржоазијата, ја заменува изолацијата на работниците, поради конкуренцијата, со револуционерно спојување поради здружувањето. На тој начин, развитокот на крупната индустрија ги поткопува темелите на силата на буржоазијата со која таа произведува и ги присвојува производите. Она што буржоазијата го произведува, пред cè, е својот сопствен гробар. Нејзиното пропаѓање и победата на пролетаријатот ce подеднакво неизбежни.“

(К. Маркс, Ф. Енгелс, „Изабрана дела“, том I, Култура, Београд, 1949, стр. 26)

„Целината на капиталистичката класа на некоја земја не може самата себе да се лаже.“ 

(Маркс, Капитал, том I, стр. 114, Белград, 1947)

„Само до колку е капиталистот персонифициран капитал, тој има историска вредност и она историско право на суштествување кое, како што вели остроумниот Лихновски, нема никаков датум. И само до толку преодната неопходност на неговото сопствено суштествување се вклучува во преодната неопходност на капиталистичкиот начин на производство. Но до толку и неговиот движечки мотив не е употребна вредност и уживање, туку разменска вредност и нејзино зголемување. Како фанатик за оплодувањето на вредноста, тој без обѕир го присилува човештвото кон производство заради производство, а со тоа и кон развиток на општествените производни сили и кон создавање материјални услови за производство, што единствени можат да ја сочинуваат реалната база на една повисока општествена форма, чиј основен принцип е полниот и слободен развиток на секоја индивидуа. Капиталистот може да се респектира само како персонификација на капиталот. Како таков тој го дели со собирачот на благо, апсолутниот стремеж за збогатување. Но тоа што се покажува кај последниов како индивидуална манија, кај капиталистот е дејство на општествениот механизам, во кој е тој само едно движечко колце. Освен тоа, развитокот на капиталистичкото производство го прави нужно постојаното зголемување на капиталот вложен во некое индустриско претпријатие, а конкуренцијата му ги наложува на секој индивидуален капиталист внатрешните закони на капиталистичкиот начин на производство како надворешни присилни закони. Таа го присилува него, постојано да го проширува својот капитал, за да го одржи, а тој може него да го проширува само со прогресивна акумулација. Поради тоа, до колку се неговите постапки само функција на капиталот обдарен во неговото лице со волја и свест, неговата сопствена приватна потрошувачка важи како пљачка на акумулацијата на неговиот капитал, како што во италијанското книговодство, приватните издатоци фигурираат на страната на долговите на капиталистот спроти капиталот. Акумулацијата е освојување на светот на општественото богатство. Ширејќи ја масата на експлоатираниот човечки материјал, таа едновремено го шири директното и индиректното господство на капиталистот.‘‘

Карл Маркс, Капиталот, Том 1. Скопје: Мисла, 1975, стр. 520/521

Општество

Меѓучовечки односи

„Синот го пријавил таткото на англиската полиција за награда од 50 фунти стерлинзи.“

(МЕД, том 15, стр. 541)

„Првата премиса на целата човечка историја е, се разбира, постоењето на живи човечки индивидуи. Така, првиот факт што треба да се утврди е физичката организација на овие лица и нивната последователна врска со остатокот на природата.“

Volume I; Part 1; "Feuerbach. Opposition of the Materialist and Idealist Outlook"; Section A, "Idealism and Materialism".

„Безбедноста е највисокиот социјален концепт на граѓанското општество, концептот на полицијата, изразувајќи го фактот дека целото општество постои само со цел да се гарантира на секој од неговите членови зачувувањето на неговата личност, неговите права и неговиот имот. Во оваа смисла Хегел го нарекува граѓанското општество „состојба на потреба и разум“. Концептот на безбедност не го крева граѓанското општество над неговиот егоизам. Напротив, безбедноста е осигурување на егоизмот.“

On The Jewish Question 1844

Развој на поединецот и општеството

„Далеку од настојувањето на формираат општество, луѓето сепак, дозволиле општеството да се развие, затоа што постојано сакале да се развиваат како поединци, и заради тоа само во општеството и низ општеството успеале сами да се развијат...“

(МЕД, том 6, стр. 171)

Моралот на малограѓанинот

„Стар морал на малограѓанинот е да светот е најубаво уреден кога секој се труди да сам дотера што подалеку може а за се’ останато не се грижи на најмалку за текот на светот...“

(МЕД, том 6, стр. 56)

Сестран развој на поединецот

„Без заедницата и со неа условениот развој на поединецот не е можно да се укине (отуѓувањето). Teк во заедницата постојат за секоја индивидуа средства со помош на кои може сестрано да ги развива своите способности; значи, тек во заедницата е можна лична слобода. Во досегашните сурогати на заедници, во државата, итн. личната слобода постоела само за оние луѓе кои се развивале во условите на владејачката класа и само доколку тие биле индивидуи на таа класа...“

(МЕД, том 6, стр. 58-59)[1]

„Јас не мислам како Рикардо дека нето-приходот е Молох, на кого мораат да се жртвуваат цели популации, ниту сум истомисленик на Сисмонди, кој во својата хипохондрична филантропија со сила би ги сочувал надживеаните методи во земјоделството и би ја прогонил науката од индустријата, како што Платон ги протера поетите од својата република. Општеството поминува низ тиха револуција, на која луѓето мораат да се покорат и која за луѓето повеќе не води сметка како кога земјотресот ги руши куќите. Класите и расите кои се преслаби да ги владеат новите услови на живот мораат да пропаднат. А има ли нешто подетинесто, пократковидно од сфаќањето на тие економисти, кои најсериозно веруваат дека таа несреќна транзициска состојба значи само прилагодување на општеството врз присвојувачките склоности на капиталистите и земјопоседниците и финансиските магнати? Во Велика Британија тој процес е најочигледен. Примената на модерната наука во производството ги чисти селата од нивното население, но концентрира луѓе во индустриските градови.“

(Маркс, „Присилна емиграција – Kossuth и Mazzini – Прашањето на бегалците – Изборна корупција во Англија – G. Cobden“ напишана на 4 април 1853)

„Тие различни услови, кои од почетокот се јавуваат како услови на самодејност, а подоцна како нејзини окови, во целиот историски развој прават низ поврзани облици на општење, чија поврзаност се состои во тоа што на местото на поранешните облици на општење, кои постанале оков, се ставаат нови, кои соодветствуваат на поразвиените производни сили, а со тоа и на попрогресивниот начин на самодејности на индивидуите, облици кои од своја страна пак постануваат оков и тогаш бидуваат заменети со други облици...“

(МЕД, том 6, стр. 62)

„Бидејќи напредувањето на овој развој се одликува со својата природна поникнатост, т.е. не е потчинет на некој целокупен план на слободно здружени индивидуи, тоа потекнува од разни места, племиња, нации, гранки на дејност итн., од кои на почетокот секој се развива независно од другите и дури малку по малку стапува во врска со другите. Затоа овој развој напреднува многу полека; разни степени и интереси никогаш не се совладуваат во потполност, туку се потчинуваат на победничкиот интерес и по него уште со векови се влечкаат како опашка. Оттука следи дека дури и во една поедина нација индивидуите без обѕир на своите имотни односи имаат сосема свој различен развој и, еден поранешен интерес чија својствена форма на општење е веќе притеснета од формата која одговара на подоцниот интерес, уште долго останува во посед на извесна традиционална моќ во привидната заедница која се осамостоила кон индивидуите (државата, правото), извесна моќ која во краен случај има да се отфрли само со револуција. Со ова се објаснува исто така зошто во односот на поедини точки кои дозволуваат поширок опфат, може понекогаш да изгледа дека свеста понатаму се пробила отколку емпириските односи на истото време, така да во борбите на некоја подоцнежна борба може да се потпре на поранешните теоретичари како авторитети.“

(МЕД, том 6, стр. 62)

Граѓанско општество

„Поимот граѓанско општество се појавил во 18-ти век кога односите на сопственост веќе се извлекле од античкото и средновековното заедништво. Граѓанското општество како такво се развива дури паралелно со буржоазијата; меѓутоа, со тоа исто име секогаш е нарекувано општествената организација која се развила непосредно од производството и општењето и кои во секое време преставувале основа на државата и останале идејна надградба.“

(МЕД, том 6, стр. 68)

Односот на државата и правото кон приватната сопственост

„Државата не е ништо друго туку облик на организација кој буржоазијата како кон надвор така и кон внатре нужно на себе го дава со цел на взаемна гаранција на својата сопственост и своите интереси.“

(МЕД, том 6, стр. 68)[2]

Сестрана оствареност

„Сестраната оствареност на индивидуата престанува да се истакнува како идеал, како повик итн., дури тогаш кога секое поттикнување, кое настроеноста на индивидуата ја покренуваат на вистински развој ќе биде земено под контрола на индивидуите, како што тоа го сакаат комунистите...“

(МЕД, том 6, стр. 235)

Лажниот сјај на граѓанското општество

Ние сега знаеме дека ова царство на разумот не беше ништо друго освен идеализираното царство на буржуазијата; дека вечната правда го најде своето остварување во буржуаското судство; дека еднаквоста се сведе на буржуаска еднаквост пред законот; дека како едно од најбитните човечки права беше прогласена – буржуаската сопственост; и дека државата на разумот, општествениот договор на Жан Жак Русо, се оствари и можеше да се оствари само како буржуаска демократска република.

Француските просветители од XVIII век како Волтер, Дидро, Ламетри, Холбах и Русо, што ја подготвуваа духовно Големата Француска буржуаска револуција, се повикуваа на разумот како на единствен судија за се што постоеше. Требаше да биде создадена разумна држава, разумно општество, а да биде безмилосно отстрането се што му противречи на вечниот разум. Исто така, видовме дека овој вечен разум беше всушност само идеализираниот разум на средниот граѓанин, што токму тогаш се развиваше во буржуј то ест капиталист. И кога Големата Француска револуција го оствари ова разумно општество и оваа разумна држава, се покажа дека новите установи, колку и да беа разумни во споредба со поранешните поредоци (робовладетелскиот и феудалниот), никако не беа апсолутно разумни. Државата на разумот претрпе потполн слом. Русоовиот општествен договор се оствари во периодот на Владеењето на јакобинскиот терор од кој буржуазијата, што ја загуби вербата во својата сопствена политичка способност, побара засолнување прво во корупцијата на Директориумот, а потоа заштита од Наполеоновиот деспотизам. Ветениот вечен мир се претвори во бескрајна освојувачка војна. Ни општеството на разумот не мина подобро. Наместо спротивноста меѓу богатиот и бедниот да се разреши во општа благосостојба, таа се заостри поради укинувањето на еснафските и други привилегии, што ја премостуваа таа спротивност, и на црковните добротворни установи, што ја ублажуваа; сега остварената ,,слобода на сопственоста‘‘ од феудалните окови се покажа за ситниот буржуј и за ситниот селанец како слобода да можат таа мала сопственост што беше притисната од надмоќната конкуренција на крупниот капитал и на големопоседот да им ја продаваат токму на тие големи господа, и така таа ,,слобода на сопственоста‘‘ се претвори за ситниот граѓанин и за ситниот селанец во слобода од сопственоста. Процутот на индустријата врз капиталистичка основа направи сиромаштијата и бедата на работните маси да биде животен услов на општеството. Плаќањето во готово, според зборовите на Карлајл, стануваше се повеќе единствен сврзувачки елемент на општеството. Бројот на престапите растеше од година на година. Доколку феудалните пороци, што порано без страв се вршеа сред бел ден, ако навистина не беа уништени, беа барем привремено потиснати во позадината, сега пак дотолку побујно расцутија буржуаските пороци на кои порано луѓето им се оддаваа скришум. Трговијата се повеќе и повеќе се претвораше во измама. ,,Братството‘‘ на револуционерната буржуаската парола се остваруваше во малтретирањата и зависта на конкурентската борба. Наместо насилното угнетување дојде корупцијата, наместо мечот што беше главниот лост на општествената моќ, дојдоа парите. Правото на првата ноќ премина од рацете на феудалните господари во рацете на буржуаските фабриканти. Проституцијата се рашири во досега нечуени размери. Самиот брак остана како и порано законски признаена форма, официјална маска на проституцијата, а покрај тоа богато се дополнуваше со браколомството. Накусо, општествените и политичките установи што ги создаде ,,победата на разумот‘‘, во споредба со блескавите ветувања на просветителите, се покажаа како карикатури што горко разочаруваат.

(Фридрих Енгелс, Развитокот на социјализмот од утопија до наука, I Утопискиот социјализам)

---

[1] Целиот овој пасус треба да се земе интегрално.

[2] Пролетаријатот притоа упорно ‘и помага на буржоазијата. Мора така да биде кога цел 20 век му предаваа ленинизам наместо марксизам кој пак сега неосновано е исфрлен од системот на науки. Од тоа се гледа колку се глупави сите општествени дејци од општествените „науки“.

Отуѓување

Отуѓување на трудот

„Неопходно е да се помине низ овој противречен облик, исто како што човек во своето првобитно религиозно сознание мора да си ги претстави духовните сили како независни сили. Тоа е процес на отуѓување на неговиот сопствен труд.“ 

(K. Marx, “Grundrisse”, S. 395)

„Човек кој нема слободно време на располагање, чиј цел живот, освен обичните физички прекини за спиење, оброци и слично, е апсорбиран од неговиот труд за капиталистот, е подолу од натоварен добиток. Тој е обична машина за производство на туѓо богатство, скршен во телото и осакатен во умот. Сепак, целата историја на модерната индустрија покажува дека капиталот, ако не го спречиме, невнимателно и безмилосно ќе работи на спуштање на целата работничка класа на ова ниво на екстремна деградација.“

(Marx, Salaire, prix et profit, 1865)

„Фактот дека трудот е надворешен за работникот, т.е. не му припаѓа на неговата внатрешна природа; дека во неговата работа затоа тој не се афирмира, туку се негира себеси, не се чувствува задоволен, туку несреќен, не ја развива слободно својата физичка и ментална енергија, туку ги омаловажува своето тело и ум. Затоа работникот се чувствува само надвор од својата работа и во својата работа се чувствува надвор од самиот себе.“ 

(Paris Manuscripts, 1844, Estranged Labour, p. 30)

„Приватната сопственост е консеквенца на отуѓениот труд.“

(Маркс-Енгелс, Рани радови, стр. 206)

„Прво, трудот за работникот е надворешен труд т.е. тој не ‘и припаѓа на неговата суштина, дека тој затоа во трудот не се потврдува туку се негира, дека не се чувствува среќен туку несреќен, дека не ја развива слободната, физичка и духовна енергија, туку ја малтретира својата природа и го упропастува својот дух. Затоа работникот се чувствува добро дури надвор од работата, а на работа се чувствува лошо. Дома си е кога не работи, а кога работи не е дома. Затоа неговиот труд не е доброволен туку присилен труд. Затоа тој труд не е задоволување на една потреба, туку само средство за задоволување на потребите надвор од него. Неговата туѓост, исто така се покажува во тоа што работата се избегнува како чума, штом не постои физичка или друга (економска, биолошка) принуда. Надворешниот труд, трудот во кој човекот се отуѓува, е труд на саможртвување, малтретирање. Најпосле, надворешноста на трудот за работникот се појавува во тоа што тој не е негов сопствен труд, туку труд на некој друг, дека тој не му припаѓа, дека тој во трудот не си припаѓа на самиот себе туку на некој друг. Како што во религијата самодејноста на човечката фантазија, на човечкиот мозок и човечкото срце дејствува независно од свесниот индивидуум т.е. дејствува на него како туѓа, божествена и ѓаволска, така дејноста на работникот не е негова самодејност. Таа му припаѓа на друг, таа е загуба за него самиот. Затоа се доаѓа до резултатот дека човекот (работникот) се чувствува самодеен само во своите животински функции – јадењето, пиењето и раѓањето, најмногу уште во станот, накитот итн., а во своите човечки функции се чувствува само како животно.“

(Маркс-Енгелс, „Рани радови“, стр. 200-201, Загреб, 1953)

„Отуѓениот труд го свртува односот така што човекот, токму затоа што е свесно суштество, ја прави својата животна дејност, своето суштество, само средство за својата егзистенција.“

(Маркс-Енгелс, „Рани радови“, стр. 202-203, Загреб, 1953)

„Да земеме дека ти и јас сме продуцирале како луѓе, секој од нас двајца во својата продукција двојно се потврдуваше самиот себе и другиот.

Јас, прво, во мојата продукција би ја опредметувал мојата индивидуалност, нејзината посебност и затоа и за времето на таа дејност уживав некое индивидуално изразување на животот, а од друга страна во однос на предметот, знаев за индивидуална радост, својата личност би ја почувствувал како предметна, осетливо видлива па затоа како сила на возвишена над сите сомневања.

Второ, во твоето уживање на мојот предмет, твојата употреба на мојот предмет, јас непосредно би уживал во свеста дека јас со својот труд сум задоволил човечка потреба и дека сум опредметил човечко битие и дека затоа за потребата на друго човечко суштество сум го набавил нејзиниот соодветен предмет.

Трето, јас за тебе би бил посредник меѓу тебе и твојот труд, така што ти самиот би знаел за мене како дополна на твоето сопствено битие и како нужен дел од тебе самиот, дека во своето индивидуално манифестирање на животот сум создал непосредно твое манифестирање на животот, значи, во секоја индивидуална дејност би го потврдил и остварил моето вистинско суштество, моето човечко, заедничко суштество.

Нашите производства би биле исто така огледала во кои би се одразувало нашето битие.

Мојот труд би бил слободно пројавување на животот, затоа и уживање на животот. Под претпоставка на приватна сопственост, мојот труд е оспособување за живот, зашто работам за да би живеел, за да би создал средства за живот. Мојот труд не е живот.“

(Маркс-Енгелс, „Дела“, том 3, стр. 290, Белград, 1972)

„Неопходно е да се помине низ овој противречен облик, исто како што човек во своето првобитно религиозно сознание мора да си ги претстави духовните сили како независни сили. Тоа е процес на отуѓување на неговиот сопствен труд.“

(K. Marx, “Grundrisse”, S. 395)

„На отимањето многу брзо му доаѓа крај, па тогаш мора да се почне со производство. Од оваа нужност за производство, која многу брзо се јавува, следува дека формата на заедништво, која ја заземаат настанетите освојувачи мора да соодветствува на степенот на развој на затечените производни сили, или, во колку тоа не е случај од самиот почеток, мора да се менува во согласност со производните сили. Со ова се објаснува и фактот, кој во периодот после селбата на народите, како се тврди, може секаде да се забележи, имено, дека слугата бил господар, и дека освојувачите брзо го примале јазикот, образованието и обичаите од покорените...“

(МЕД, том 6, стр.64. Пошироко за тоа види во том 31, стр. 139 – Анти-Диринг, Теорија на силата, стр. 120-40)

„Работникот постанува во толку посиромашен, колку што повеќе произведува богатство, колку повеќе неговото производство се зголемува на моќ и опсег. Работникот постанува толку поевтина стока, колку повеќе создава стоки. Обезвреднувањето на човечкиот свет е во непосреден сразмер со зголемувањето на вредноста на светот на предметите. Трудот не произведува само стоки; тој се произведува самиот себе и работникот како стока – и тоа во размерот во којшто воопшто произведува стоки.

Овој факт го изразува само ова: дека предметот којшто е произведен со труд, неговиот производ, му се спротивставува како нешто туѓо, како сила независна од производителот. Производот на трудот е труд којшто бил отелотворен во некој предмет, којшто се материјализирал: тоа е опредметување на трудот. Остварувањето на трудот е неговото опредметување како губиток и ропство кон предметите, присвојувањето како отуѓување, како алиенација.

Остварувањето на трудот толку се појавува како губиток на остварување, што работникот губи остварување од изгладнување до смрт. Опредметувањето толку многу се појавува како загуба на предмети, што работникот е лишен од најпотребните предмети, не само предметите за живот, но и предметите за труд. Навистина, самиот труд постанува предмет којшто работникот може да го добие само со најголем напор и со најнерегуларни прекини. Присвојувањето на предметите се појавува до таа мера како отуѓување што колку повеќе предмети произведува работникот толку помалку тој може да ги поседува и толку повеќе паѓа под јарем на својот производ, капиталот.

Сите овие последици се наоѓаат во ставот дека работникот спрема производот на својот труд се однесува како спрема туѓ предмет. Бидејќи според оваа претпоставка е јасно дека колку повеќе работникот се троши, толку помоќен станува туѓиот свет на предмети којшто тој го создава против себе, толку посиромашен постанува тој самиот, како и неговиот внатрешен свет, колку што помалку нему му припаѓа. Истото е и со религијата. Колку што повеќе човекот става во бога, толку помалку задржува во себе. Работникот го става својот живот во предметот; но сега неговиот живот повеќе не му припаѓа нему, туку на предметот. Оттука, колку што е поголема оваа активност, толку повеќе на работникот му недостигаат предмети. Отуѓувањето на работникот во неговиот производ значи не само дека неговиот труд постанува предмет, надворешно постоење, туку дека тој постои надвор од него, независно, како нешто нему туѓо, и дека тој постанува самостојна сила наспроти него, дека животот којшто му го дал на предметот му се спротивставува како нешто непријателско и туѓо.“

Karl Marks, Ekonomsko-filozofski rukopisi iz 1844. godine, Otudjeni rad.

Отуѓување на сетилата

„Во интересот, буржујот кој размислува секогаш потклава нешто трето меѓу себе и своето пројавување на животот, манир кој навистина во класичен вид се манифестира кај Бентам, според кој носот треба да има некој интерес за да се одлучи нешто да помириса.“ 

(„Дела“, том 6, стр. 170)

„Претпостави го сега човекот како човек и неговиот однос према светот како човечки однос: во таков случај ти можеш љубовта да ја размениш само за љубов, довербата само за доверба итн. Ако сакаш да се насладуваш на уметноста, тогаш мораш да бидеш уметнички образован човек. Ако сакаш да вршиш влијание врз други луѓе, тогаш мораш да бидеш човек што навистина ги стимулира и движи напред другите луѓе. Секој твој однос спрема човекот и спрема природата мора да биде определена пројава на твојот вистински, индивидуален живот, пројава којашто му одговара на предметот на твојата волја. Ако сакаш без да побудуваш меѓусебно љубов, т.е. ако твојата љубов како љубов не породува заемна љубов, ако ти со својата животна пројава како човек што сака, не стануваш сакан човек, тогаш твојата љубов е бессилна, таа е несреќна.“ („Рани радови“, стр. 259)

„Човекот го присвојува своето сестрано битие на сестран начин, значи, како тотален човек. Секој од неговите човечки односи спрема светот, гледањето, слушањето, мирисањето, вкусот, чувствувањето, мислењето, перцепцирањето, да се почувствува, да се посака, да се работи, да се сака, накусо сите овие органи на неговата индивидуалност... се во своето предметно однесување или во своето однесување спрема предметот на присвојување на предметот.“ („Рани радови“, стр. 231)

„Богат човек е оној на кого му е потребен тоталитет на човеково пројавување на животот, човекот во кого егзистира неговото сопствено остварување како внатрешна нужност, како потреба.“ („Рани радови“, стр. 235-236)

„Сетилата се однесуваат спрема предметот поради самиот предмет, но самиот предмет е предметно човечко однесување спрема себе, спрема човекот, и обратно. Затоа потребата или уживањето ја загубија својата егоистичка природа, а природата ја загуби својата гола корисност, така што користа стана човечка корист.“ (К. Маркс, Економско-филозофски ракописи од 1844, Маркс-Енгелс, Рани радови, „Напријед“, Загреб, 1967, стр. 280)

„Загрижен и сиромашен човек нема смисла ни за најубавата театарска претстава; трговецот со минерали ја гледа само трговската вредност, а не ја гледа убавината ниту особената природа на минералот, тој нема минералошка смисла. Значи, опредметувањето на човечкото битие, како во теоретски така и во практичен однос, беше потребно како за тоа човековото сетило да се направи човечко, така и да создаде човечко сетило коешто одговара на целокупното богатство на човечкото и природното битие.“ (К. Маркс, Економско-филозофски ракописи од 1844, Маркс-Енгелс, Рани радови, „Напријед“, Загреб, 1967, стр. 282)

„Човечкото око поинаку ужива отколку грубото, нечовечкото око, човечкото уво поинаку отколку грубото уво.“ (К. Маркс, Економско-филозофски ракописи од 1844, Маркс-Енгелс, Рани радови, „Напријед“, Загреб, 1967, стр. 280)

Отуѓување на потребите

„Со поделбата на трудот се овозможува, па дури и се остварува: духовната и материјалната дејност, уживањето и трудот, производството и потрошувачката да паднат во дел на различни индивидуи.“

(Маркс-Енгелс, „Немачка идеологија“, I, стр. 29)

„Секој човек шпекулира со тоа на другиот да му создаде нова потреба, за да го присили на нова жртва, за да го стави во нова зависност, за да го наведе на нов начин на уживање, а со тоа и во економска пропаст. Секој се обидува над другите да создаде туѓа суштинска сила, за со тоа да ја задоволи својата сопствена, егоистична потреба.“

(Маркс-Енгелс, „Рани радови“, стр. 238)

„Компонирањето е ѓаволски тешка работа, но трпението сфатено човечки е самозадоволство на човекот.“ 

(„Рани радови“, стр. 231)

„Хедонистичката филозофија е духовит јазик на извесни општествени кругови кои ја имаат привилегијата за задоволство.“ 

(Маркс-Енгелс, „Немачка идеологија“, II, стр. 143, Белград, 1964)

Отуѓување на парите

„Видната глупост која сите разновидни заемни односи на луѓето ги сведува на еден однос на употребливост, оваа очигледно метафизичка апстракција произлегува од фактот што во модерното граѓанско општество сите односи практично се подведуваат под еден апстрактен паричен и трговски однос.“ 

(„Немачка идеологија“, II, стр. 133, Белград, 1964)

„Јас сум грд, но можам да ја купам најубавата жена. Значи, јас не сум грд, зашто дејствувањето на грдоста, нејзината одбојна сила е уништена со помошта на парите.“

(Маркс-Енгелс, „Рани радови“, стр. 257)

„Парите овозможуваат расчекор меѓу вистинското, природното суштество на човекот (личноста) и неговата општествена и човечка положба. Тие се сила која ги изопачува и разурнува природните и општествените врски на луѓето кои претендираат на тоа да бидат суштина за себе. Тие ја претвораат верноста во неверност, љубовта во омраза, омразата во љубов...“

(Маркс-Енгелс, „Рани трудови“, стр. 259)

„Во разменската вредност општествениот однос на лицата е претворен во општествен однос на предметите; личната моќ е вистинска sachliches.“

(K. Marx, “Grundrisse”, S. 75)

„Одземете му ја на предметот оваа општествена моќ, и вие морате да ‘и ја дадете на личноста над личностите. Личните односи на зависност (отпрвин сосем природно поникнати) се првите општествени форми во кои човечката продуктивност се развива само во најнизок обем и на изолирани точки. Личната независност заснована врз вистинската (sachliche) зависност е втората голема форма дури во која се формира системот на општествена размена на материи, на универзалните односи, на сестраните потреби, на универзалната моќ (Vermögen). Слободниот индивидуалитет, заснован врз универзалниот развиток на индивидуата и подредувањето на нивното заедничко, општествениот продуктивитет како нивна општествена сила (имотот, Vermögen) е третиот степен. Вториот, капитализмот создава услови за третиот, комунизмот.“ 

(K. Marx, “Grundrisse”, S. 75)

Отуѓување на државата

„Општеството создава одредени заеднички функции, без кои не може да биде. Луѓето кои се определени за тие функции претставуваат во рамките на општеството нова гранка на поделбата на трудот. Тоа доведува до создавање на нивни засебни интереси во однос и на оние кои ги ополномоштиле; тие се осамостојуваат спрема нив и – државата е готова.“

(Маркс-Енгелс, „Избрана дела“, том II, стр. 480, Белград, 1950)

Отуѓување на класите

„Овие две спротивности, класите со спротивните економски интереси, во јалова борба да не се исцрпуваат себе си и општеството, стана неопходна сила која привидно стои над општеството и која треба да го ублажува конфликтот, да го држи во рамките на границите на „поредокот“, а таа сила која произлезе од општеството, но која се стави над него и се‘ повеќе се отуѓува од него е државата.“

(Маркс-Енгелс, „Изабрана дела“, том II, стр. 308-309, Белград, 1950)

Буржоаско право

„Од сопственичките односи резултира правото за присвојување на туѓ неплатен труд, односно на неговиот производ, а на страната од работникот како невозможност да го присвојува својот сопствен производ.“

(К. Маркс, Капиталот, том први, стр. 482)

„Под патријархалниот поредок, под кастинскиот поредок, под феудалниот и еснафскиот поредок, постоело, во целото општество, поделба на трудот според определени правила. Дали тие права ги пропишал некој законодавец? Не. Откако прво изразнаа од условите на материјалното производство, тие дури многу подоцна се издигнати на степен за закон.“

(Маркс, Беда филозофије, Култура, Београд, 1946, стр. 114)

„Вистина, законот е светост за буржоазијата, бидејќи тој е нејзино сопствено дело, донесен со нејзина согласност и за нејзина корист и заштита. Таа знае дека, дури и ако индивидуален закон треба да биде повреден, целата структура ги штити нејзините интереси; и повеќе од сè, светоста на законот, светоста на поредокот утврдена со активната волја на едниот дел од општеството и пасивното прифаќање на другиот, е најсилната поддршка на нејзината позиција во општеството. Бидејќи англискиот буржуј се пронаоѓа себеси репродуциран во својот закон, како што тоа го прави во неговиот Бог, полициската палка што, во одредена мера, е негова сопствена палка, има за него прекрасно смирувачка моќ. Но, за работниот човек е сосема поинаку! Работниот човек знае премногу добро, научил од премногу често повторуваното искуство, дека законот е прачка што буржоазијата ја подготвила за него; и кога тој не е принуден да го стори тоа, тој никогаш не се повикува на законот.“

(Енгелс, Положбата на работничката класа во Англија, МЕД, том 4, стр.276)

Класи

Марксовата дефиниција за класата

„Доколку милиони семејства живеат под економски услови на егзистенција кои нивниот начин на живот, нивните интереси и нивното образование го одделуваат од начинот на живот, од интересите и образованието на други класи и ним непријателски им ги спротивставуваат, дотолку тие претставуваат класа.“

(Маркс – Енгелс, Изабрана дела, том I, стр. 308)

Во капитализмот и кај работниците владеат капиталистички идеи

„Во рамките на општествена состојба во која владее капиталистичкото производство и кај некапиталистичките производители владеат капиталистички претстави. Во својот последен роман „Селани“, Балзак, кој воопшто е забележлив со своето длабоко размислување на реалните односи, успешно прикажува како малиот селанец, за да ја зачува наклонетоста на својот лихвар, бесплатно му врши различни работи и си мисли дека со тоа не му подарува ништо, зашто неговиот сопствен труд не му причинува никакви расходи во готово. Така лихварот од своја страна со едно мавање отепува две муви. Заштедува трошоци во готово за наемнина и селанецот, кој поради тоа не може да ги обработи своите нивје, сѐ повеќе го упропастува, и сѐ подлабоко го заплеткува во лихварската пајажина.“

(Карл Маркс, Капиталот, том трети, Мисла, Скопје, 1976, стр.38)

Формирањето на класите во неминовна врска со производството

„Сите досегашни никулци на формирањето на класи сè уште биле исклучиво во врска со производството; тие ги делеле луѓето што учествуваат во производството на оние што раководат и оние што извршуваат, или пак на производители од повисок и понизок ред. Овде првпат се јавува класата (тука Енгелс мисли на појавата на трговскиот слој во рамките на робовладетелската класа) која, не земајќи никакво учество во производството, го освојува раководењето со производството во целина и економски ги потчинува производителите.“

(Маркс – Енгелс, Изабрана дела, II, стр. 304, Култура, Београд, 1950)

„Материјалистичкото сфаќање на историјата тргнува од поставката дека производството, а освен производството и размената на неговите производи, е основа на секој општествен поредок; дека во секое историски определено општество распределбата на производите, а со неа и социјалното групирање во класи и сталежи зависи од тоа што и како се произведува и како се врши размената на произведеното.“

(Маркс – Енгелс, Изабрана дела, том II, стр. 126)

„Капиталистот не е капиталист затоа што управува со индустријата, туку станува индустриски заповедник затоа што е капиталист.“

(К. Маркс, Капиталот, том први, стр. 280)

Неопходни и излишни класи

Откога класите постојат, никогаш општеството не можело без работничката класа. Името, општествениот статус на таа класа се смени; кметот го зазеде местото на робот, за да биде ослободен од слободниот работник – ослободен од кметство, но исто така и ослободен од какви било земни добра произведени со негов сопствен труд. Но, јасно е: какви и да се промените што се случуваат во високите, непродуктивни редови на општеството, општеството не може да живее без класата на производители. Оваа класа е неопходна во сите околности – иако мора да дојде време, кога веќе нема да биде класа, кога ќе го опфати целото општество.

Oпуштен и главно површен надзор е ... единствената функција која преостанала за сопствениците на претпријатието. ...Во стварноста на капиталистичките сопственици на овие огромни претпријатија не им останало ништо друго што да работат, освен да добиваат пари од полугодишните дивидендни налози. Општествената функција на капиталистот ... префрлена на платените слуги; но тој продолжува да присвојува, преку своите дивиденди, плата за функцијата која престанал да ја извршува. Но, уште една функција му преостанала на капиталистот, која со обемот на големите обврски го принудила да се „повлече“ од нивно менаџирање. А оваа функција е да шпекулира со своите акции на берза. Наместо да се занимава со нешто подобро, нашите „пензионирани“, а во стварноста заменети капиталисти, се коцкаат до мила волја во овој храм на Мамон. Тие одат таму со свесна намера да стрпат во џеб пари за кои се преправаат дека ги заработиле; иако, тие кажуваат, дека потеклото на сиот имот е трудот и штедењето – потеклото можеби, но сигурно не и крајот.

...Капиталистот не може повеќе да ги третира своите профити како „плата за надгледување“, бидејќи не надгледува ништо.

"The Labour Standard", No. 14, August 6, 1881

Производствен и непроизводствен труд

„Заменување на производот во неговата природна и економскa смисла; на тој начин и крадачот е продуктивен работник, бидејќи тој посредно произведува книги за кривичното право (тоа размислување е барем толку точно колку и наречувањето на судијата дека е продуктивен работник затоа што тој штити од кражби).“

(МЕД, том 19, стр. 153-54)

„Модерните економисти постанале такви сикофанти да сакаат на капиталистот да му продадат дека производствен труд е и тоа кога некој му ги чисти вошките или му го глади курот, бидејќи ова последното ќе му ја направи неговата тапа глава (block head) идниот ден порасположена за работилницата.“

(МЕД, том 19, стр. 154)

„Затоа е сосема точно – но воедно и карактеристично – за соодветните економисти, на пример, работниците за изработка на луксузни предмети, да се производствени работници иако гиздавците кои такви предмети трошат децидно се осудуваат како непродуктивни расипници. Факт е дека тие работници, навистина, се продуктивни доколку го зголемуваат капиталот на својот газда, но се непродуктивни со обѕир на материјалните резултати на својот труд. Всушност, тој >>продуктивен<< работник заправо е толку заинтересиран за гомнаријата што мора да ја изработува, колку и самиот капиталист кој мора да го вработува и на кој исто така не му е гајле за тие трици. Но, поточно земено, всушност се покажува дека правата дефиниција на производствен работник се состои во ова: тоа е човек на кој му е потребно и кој бара само онолку колку е неопходно да се оспособи да на својот капиталист му донесува најголема можна корист. Сите тие бесмислици...“

(МЕД, том 19, стр. 164)

„Од курвата до Папата има маса таков џган. (Работата на слугите...), тука спаѓа и чесниот и >>работниот<< лумпенпролетаријат...“

„И златарските работници на Париз припаѓаат на стариот џган а да не се свесни за тоа.“

(МЕД, том 38, стр. 489)

Земјосопственик во капиталист

„На стариот земјосопственик, ако е богат не му треба капиталист да би постанал модерен земјосопственик.“

(МЕД, том 19, стр. 157)

Наемен работник – роб

„Робот прима постојана и одредена количина средства за свое издржување, додека наемниот работник не прима... Ако работникот би се помирил со тоа да волјата, диктатите на капиталистот ги прима како некој вечен економски закон, тој би морал да ја дели сета беда на робот, но без она обезбедување на опстанокот којшто го има робот.“

(МЕД, том 27, стр. 120)

Олигархија

„Овековечување на олигархијата се постигнува на тој начин што таа од време на време ја испушта власта од една своја рака да би ја дочекала во својата друга рака.“

(МЕД, том 14, стр. 305)

„Вкупниот број на лица (вбројувајќи го и управниот персонал) вработени во фабриките на Обединетото Кралство изнесувал само 775 534, додека бројот на женската послуга само во Англија изнесувал 1 000 000. Прекрасно уредување во кое фабричката девојка мора 12 часови да се поти во фабриката, да би господарот на фабриката можел со делот на нејзиниот неплатен труд да ја прими во негова лична служба нејзината сестра како слугинка, брат ѝ како слуга, а нејзиниот роднина во војска или полиција.“

(МЕД, том 24, стр. 137)[1]

Филозофот како рецидив на отуѓениот свет

„Филозофот, кој е самиот апстрактна форма на отуѓен човек, се поставува како мерка на отуѓениот свет.“

(Economic and Philosophical Manuscripts, Third Manuscript, Private Property and Labor)

Непроизводноста на филозофијата

„Големиот успех на Фојербах е: (1) Доказот дека филозофијата е ништо друго освен религија претставена во мислата и објаснета од мислата, односно, друга форма и начин на постоење на отуѓувањето на суштината на човекот; оттука подеднакво да се осуди; (2) Воспоставување на вистински материјализам и реална наука, со тоа што општествениот однос на „човек до човек“ го постави како основен принцип на теоријата; (3) Неговото спротивставување на негацијата на негацијата, којашто тврди дека е апсолутна позитивност, самоодржлива позитивност, позитивно заснована врз себе.“

(Critique of the Hegelian Dialectic and Philosophy as a Whole, p. 64)

„За секоја нова класа која се става на местото на таа што владеела пред неа, е принудена, само за да ја спроведе својата цел, да ги претставува своите интереси како заеднички интерес на сите членови на општеството, односно, да ги претставува како единствени рационални, универзално валидни интереси. Класата што изведува револуција се појавува уште од самиот почеток, само затоа што е против одредена класа, не како класа, туку како претставник на целото општество; таа се појавува како масивна целина на општеството што се соочува со една владејачка класа.“

(The German Ideology, "Concerning the production of Consciousness")

„Ние не сакаме учество на средната класа.“

(Interview with Karl Marx, head of L'Internationale By R. Landor, New York World, 18 July 1871, reprinted Woodhull & Claflin's Weekly, 12 August 1871)

„Историјата на секое досегашно општество е историја на класните борби. Слободниот човек и робот, патрицијот и плебеецот, баронот и крепосниот селанец, цеховскиот мајстор и калфата, накусо – угнетувачот и угнетениот, стоеле еден наспрема друг во постојана спротивност, воделе непрекината, ту скриена, ту отворена борба, борба која секогаш завршувала со револуционерна преобразба на целото општество или со заедничка пропаст на класите што се бореле.“

(Маркс и Енгелс, Манифест на комунистичката партија, 1848 год.)

„Што се однесува до мене, мене не ми припаѓа ниту заслугата дека јас сум го открил постоењето на класите во современото општество, ниту пак дека сум ја открил нивната меѓусебна борба. Буржоаските историчари одамна пред мене го изложија историскиот развиток на таа борба меѓу класите, а буржоаските економисти — економската анатомија на класите. Новото што јас го направив се состои во доказот на следново: 1) дека постоењето на класите е сврзано со определени, историски фази од развитокот па производството (historische Entwicklungsphasen der Production); 2) дека класната борба неизбежно води кон диктатура на пролетаријатот; 3) дека таа диктатура претставува само премин кон уништувањето на секакви класи и кон општество без класи.“

(Маркс, Писмо до Вајдемаер, 1852 год.)

„Следното прашање на кое треба да се одговори е: што сочинува некоја класа? Одговорот се добива сам од себе од одговорот на едно друго прашање: што прави наемните работници, капиталистите, сопствениците на земјата да образуваат три големи општествени класи? На прв поглед тоа е истоста на доходите и на изворите од доходите. Тоа се три големи општествени групи, чии компоненти, индивидуите што нив ги образуваат, живеат соодветно од наемнина, профит и земјишна рента, од исползувањето на нивната работна сила, нивниот капитал и нивната земјишна сопственост.“

(Маркс, Капиталот, том 3, 1894 год.)

„Сите членови на општеството, кои не фигурираат непосредно во препроизводството, со труд или без него, можат својот дел од годишното стоковно производство – значи нивните средства за потрошувачка – во прва рака да ги добијат само од рацете на класите, на кои производот им иде од прва рака – од производните работници, индустриските капиталисти и земјосопствениците. До колку се нивните доходи материјално изведени од наемнината (на производните работници), од профитот и земјишната рента, и поради тоа се појавуваат спроти оние оригиналните како изведени. Сепак, од друга страна, оние што ги примаат овие доходи изведени во оваа смисла, ги примаат со својата општествена функција како крал, поп, професор, проститутка, наемен војник итн., и тие можат, значи, своите функции да ги сметаат како оригинален извор на своите доходи… Овие момци се појавуваат како купувачи спроти индустрискиот капиталист, и до толку како посребрувачи на неговата стока; и тие во соодветен размер ги фрлаат ,,парите“ во циркулацијата, а индустрискиот капиталист ги добива од нив. При што постојано се заборава, од кој извор тие првобитно ги добиле и постојано пак сè одново ги добиваат.“

(Маркс, Капиталот, том 2, 1885 год.)

„Под буржоазија се подразбира класата на модерни капиталисти, сопственици на средства за општествено производство и вработувачи на наемен труд. Под пролетаријат, класата на модерни наемни работници кои, немајќи свои средства за производство, се принудени да ја продаваат својата работна сила за да живеат.“

(Маркс и Енгелс, Манифест на комунистичката партија, 1848 год.)

„Врз разните облици на сопственоста, врз социјалните услови на егзистенцијата, се издига целата надградба на различни и особени чувства на илузии, начини на мислење и гледање на животот. Неа ја создава и оформува целата класа од својата материјална подлога и соодветните општествени односи.“

(Маркс, Осумнаесеттиот бример на Луј Бонапарта, 1852 год.)

„Во онаа мера во која се развива капиталот, во иста мера се развива и пролетаријатот, класа на модерни работници кои живеат само дотогаш додека наоѓаат работа, а наоѓаат работа само дотогаш додека нивниот труд го наголемува капиталот.“

(Маркс)

„Трудот произведува чудесни дела за богатите, но разголување за работникот.“

(Маркс)

„Бидејќи одвојувањето од секоја човечност практично е завршено во изградениот пролетаријат, бидејќи во животните услови на пролетаријатот сите животни услови на денешното општество се збиени во својот најнечовечки врв, бидејќи човекот во него се загубил самиот себеси, но истовремено не само што добил свест за оваа загуба, туку и непосредно е принуден на бунт против оваа нечовечност, принуден нужно, затоа пролетаријатот може и мора да се ослободи самиот себеси. Но, тој не може да се ослободи самиот себеси ако не ги укине своите сопствени животни услови, а да не ги укине сите нечовечки животни услови на денешното општество кои се збиени во неговата ситуација. Тој не минува попусто низ суровата но прекалувачка школа на трудот. Не се работи за тоа што во дадениот момент замислува како своја цел, овој или оној пролетер или дури целиот пролетаријат. Се работи за тоа што тој всушност е, а што сообразно на своето битие ќе биде историски принуден да направи. Неговата цел и неговата историска акција се предназначени јасно, неизменливо во неговата сопствена животна ситуација, како и во целата организација на денешното граѓанско општество.“

(Маркс и Енгелс, Светото семејство, 1845 год.)

„Буржоазијата го симна светечкиот ореол од сите дотогаш достоинствени професии, на кои се гледаше со страхопочит. Таа ги претвори во свои платени наемни работници лекарот, правникот, свештеникот, поетот и научникот.“

(Маркс и Енгелс)

„Крупната индустрија доведува на едно место голема маса луѓе кои меѓу себе не се познаваат. Конкуренцијата ги раздвојува нивните интереси.“

(Маркс, Бедата на филозофијата, 1847 год.)

„Дури и еднаквоста на надниците, таква каква што бара Прудон, само го претвора односот на сегашните работници кон својот труд во однос на сите луѓе кон трудот. Општеството тогаш се сфаќа како апстрактен капиталист. Надницата е непосредна последица на отуѓениот труд, а отуѓениот труд е непосредна причина на приватната сопственост. Според тоа, со отпаѓањето на приватната сопственост отпаѓа и наемнината.“

(Маркс, Економско-Филозофски ракописи, 1844 год.)

„Зголемувањето на надниците доведува до исцрпеност на работниците. Колку што повеќе тие сакаат да заслужат, толку повеќе мораат да го жртвуваат своето време и, потполно да се одрекуваат од секоја слобода, извршувајќи ропски труд во служба на лакомоста. При тоа тие го скратуваат својот живот. Тоа скратување на траењето на нивните животи е поволна околност за работничката класа во целина, бидејќи на тој начин секогаш има потреба од нова понуда. Таа класа мора секогаш да жртвува дел од себе за да сосема не би пропаднала.“

(Маркс, Економско-Филозофски ракописи)

„Насилното повишување на надницата би било само подобро плаќање на роб, но тоа нема да придонесе ни за работникот ни за трудот нивно човечко одредување и достоинство.“

(Маркс, Економско-Филозофски ракописи)

„Бидејќи едно општество, според Смит, не е среќно доколку повеќемината трпат, а бидејќи најбогатата состојба на општеството води до тоа патење на повеќемината и дека националната економија (воопшто општеството на приватниот интерес) води кон таа најбогата состојба, излегува дека несреќата на општеството е цел на националната економија.“

(Маркс, Економско-Филозофски ракописи)

„Да земеме сега едно општество во кое богатството расте. Оваа состојба за работникот е единствено поволна. Овде настанува конкуренција меѓу капиталистите. Побарувачката за работниците ја надминува нивната понуда. Меѓутоа: Повишувањето на надниците доведува до исцрпување на работниците. Доколку посакуваат повеќе да заслужат, дотолку мораат повеќе да жртвуваат од своето време и потполно да се одречат од секаква слобода, извршувајќи робовски труд во служба на лакомоста. Притоа тие го скратуваат својот живот. Тоа скратување на траењето на нивниот живот е поволна околност за работничката класа во целина, бидејќи на тој начин постанува нужна секогаш нова понуда. Таа класа мора секогаш да жртвува дел од себе за да не би сосема пропаднала.“

(Маркс, Економско-Филозофски ракописи)

Пролетер спроти буржуј

„Кога буржујот му приговара на пролетерот дека тој, пролетер, има човечка должност да работи 14 часа дневно, тогаш пролетерот има потполно право да му одговори со истиот јазик дека тој има задача пред тоа да го сруши целиот буржоаски режим.“

(МЕД, том 6, стр. 233)

„Само во името на општите права на општеството може една посебна класа да полага право на таа општа власт.“ 

(Маркс-Енгелс, Рани радови, стр. 83, Загреб, 1953)

---

[1] Во Хонг Конг има само 100 000 фабрички работници и 300 000 градежни работници наспроти 800 000 во финансии, еден милион во разни видови на трговска размена и над еден милион во јавна администрација. Ова е економија што во основа живее од вишокот произведен на кинеското копно.“ (Пол Кокшот)

Статистиката на Кокшот за големината на работничката класа во Хонг Конг наспроти големината на непродуктивниот сектор го потврди она што Маркс го кажа пред 156 години!