Економска криза

Да си замислиме дека целото општество се состои само од индустриски капиталисти и наемни работници. Понатака да не ги земаме предвид измените во цените, кои им попречуваат на големите делови од општествениот капитал да се надоместат во нивните средни пропорции, и кои, при општата поврзаност на целиот процес на препроизводството, како што нарочно ја развива кредитот, секојпат мораат да предизвикаат привремени општи застои. Исто така да не ги земаме предвид фиктивните претпријатија и шпекулативните продажби, кои кредитниот систем ги потспотнува. Тогаш кризата би била објаснива само од несразмерност на производството во различните гранки и од несразмерност, во која потрошувачката на самите капиталисти би стоела спрема нивната акумулација. Но, како што стојат работите, надоместувањето на капиталите пласирани во производството зависи во голем дел од потрошувачката способност на непроизводните класи; додека потрошувачката способност на работниците е ограничена делум од законот на наемнината, делум од тоа, дека тие можат да бидат употребувани само додека можат да се употребуваат со профит за капиталистичката класа. Последната причина на сите вистински кризи секојпат си останува во сиромаштвото и ограничената потрошувачка на масите спротивно на стремежот од капиталистичкото производство, производните сили така да ги развие, како неговата граница да ја сочинува само апсолутната потрошувачка способност на општеството.

За вистински недостиг на производен капитал, барем во капиталистички развиените нации, може да се говори само при општи лоши жетви, било на главните средства за исхрана, било на главните индустриски суровини.

Само што сега кон овој комерцијален кредит се надодава вистинскиот паричен капитал. Кредитите што си ги даваат еден на друг индустријалците и трговците се преплеткуваат со кредитите на пари кои ним им ги даваат банкарите и заемодавачите на пари. При есконтирањето меници кредитите се само номинални. Некој фабрикант го продава својот производ за меница и ја есконтира оваа меница при некој bill-broker. Всушност последниот само му го дава во заем кредитот од својот банкар, кој пак нему му го дава во заем паричниот капитал од своите депозитори, а нив го сочинуваат самите индустријалци и трговци, но и работници (со посредство на штедилници), земјишни рентиери и други непроизводни класи. Така за секој индивидуален фабрикант или трговец се избегнува како нужноста да држи голем резервен капитал, така и зависноста од вистинските враќања. Но, од друга страна целиот процес толку многу се комплицира, делум просто со издавање фиктивни меници, делум со манипулација на стоки со цел само да се изфабрикуваат меници, што привидот на многу солидно претпријатие и течно враќање може мирно се‘ уште да продолжи да постои, кога всушност враќањата веќе од долго време се вршеле само уште за сметка делумно на излажани заемодавачи на пари, делумно на излажани производители. Поради тоа, токму пред непосредниот крах претпријатието секојпат се чини речиси претерано здраво. Најдобар доказ за тоа дава, на пример, „Reports on Bank Acts“ од 1857 и 1858, каде што сите директори на банки, трговци, накусо сите повикани стручни познавачи, на чело со лорд Оверстон, заемно си честитаа за среќата за расцветеноста и здравоста на работата – токму пред еден месец од кризата која избувна во август 1857. И Тук во својата „History of Prices“ на чуден начин уште еднаш западнува во оваа илузија како историчар на секоја криза. Претпријатијата се како јатка здрави и кампањата продолжува да оди сјајно, додека наеднаш избувне крах.

Карл Маркс, Капиталот, том III, Скопје: Мисла, 1976, 449-450.

Капиталистички начин на производство

„Ниту еден капиталист нема да примени доброволно некој нов начин на производство, колку и да е попроизводен или колку и да ја зголеми нормата на вишокот на вредноста, ако тој ја смалува профитната норма. Но, секој таков нов начин на производство ги поевтинува стоките. Поради тоа, тој прво нив ги продава над нивната цена на производство, можеби и над нивната вредност. Тој си ја зема разликата, која постои меѓу трошоците на нивното производство и пазарните цени на другите стоки, кои се произведени со повисоки трошоци на производството. Тој може ова да го стори, зашто средното работно време кое е општествено потребно за производство на овие стоки е поголемо од работното време кое е потребно во новиот начин на производство. Процедурата на неговото производство е над општествената средна процедура. Но, конкуренцијата неа ја поопштува и ја потчинува под општиот закон. Со тоа настапува паѓањето на профитната норма – може најпрво во оваа сфера на производство, а потоа се израмнува и во другите – што е, значи, сосема независно од волјата на капиталистите.“ 

(Маркс, Капиталот, том трети, стр. 241, мак.изд.)

„Противречност на капиталистичкиот начин на производство: работниците како купувачи на стока се важни за пазарот. Но, како продавачи на нивната стока – работна сила – капиталистичкото општество има тенденција да ја ограничи неа на минимумот од нејзината цена. Понатамошна противречност: епохите, во кои капиталистичкото производство ги напрегнува сите свои потенции, редовно се покажуваат како епохи на хиперпродукцијата; зашто потенциите на производството никојпат не може да се применат така широко што со тоа не само да се произведува повеќе вредност, туку и да може таа да се реализира; но продажбата на стоките, реализацијата на стоковниот капитал, значи и на вишокот на вредноста, е ограничена, не со потребите за потрошувачка на општеството воопшто, туку со потребите за потрошувачка на едно општество, од кое големото мнозинство постојано е сиромашно и постојано мора да остане сиромашно.“

(Маркс, Капиталот, том втори, стр. 279, мак.изд.)

„Да претпоставиме дека некоја определена капиталистичка гранка на производство го произведува нормалното парче од својата стока под следниве услови: абењето на основниот капитал изнесува на парче ½ шилинг или фунта; во суровини и помошни материи влегуваат 17½ шилинзи; во наемнина 2 шилинзи и, при норма на вишок од 100% вишокот на вредноста изнесува 2 шилинзи. Вкупна вредност = 22 шилинзи или фунти. Заради упростување дека во оваа гранка на производство капиталот го има средниот состав на општествениот капитал, значи дека цената на производството од стоката се совпаѓа со нејзината вредност, а профитот од капиталистот со направениот вишок на вредност. Тогаш цената на чинењето од стоката е = ½ + 17½ + 2 = 20 шилинзи, средната профитна норма 2/20 = 10%, а цената на производството од парче стока = 20 шилинзи или фунти.

Да земеме дека е пронајдена некоја машина, која потребниот жив труд за секое парче го сведува на половината но, со тоа да го зголемува три пати делот од вредноста кој се состои од абењето на основниот капитал. Тогаш работата стои вака: абење = 1½ шилинг, суровини и помошни материи како и порано = 17½ шилинзи, наемнина 1 шилинг, вишок на вредност 1 шилинг, вкупно 21 шилинг или фунти. Вредноста на стоката сега е снижена за 1 шилинг; новата машина значително ја покачи производната сила на трудот. Но за капиталистот работата се поставува вака: неговата цена на чинење сега е 1½ шилинг абење, 17½ шилинзи за суровини и помошни материи, 1 шилинг наемнина, вкупно 20 шилинзи колку и порано. Бидејќи новата машина не ја менува непосредно профитната норма, тој мора да добие 10% над цената на чинењето, што изнесува 2 шилинзи; значи цената на производството е неизменета = 22 шилинзи но, 1 шилинг над вредноста. За некое општество кое произведува под капиталистички услови ако стоката не се поевтини, новата машина не е подобрување. Значи, капиталистот нема никаков интерес за тоа, да ја воведува новата машина. И бидејќи со нејзиното воведување неговата досегашна машинерија, која се‘ уште не е изабена, станува просто безвредна, се претвора само во старо железо, значи тој би претрпел позитивна загуба, тој добро се варди од оваа за него утопистичка глупост.“

(Капиталот, том III, стр.239, мак.издание)

Екологија

Уништување на шумите во капитализмот

„Долгото време на производство (во кое работното време е вклучено релативно само со мал обем), а оттука и долгиот период на обртот го прави одгледувањето шуми непривлечно за приватното, а оттука и за капиталистичкото стопанисување, што последново во својата сушност е приватно стопанство, дури и ако наместо одделниот капиталист истапува здружениот капиталист. Развитокот на културата и индустријата воопшто уште одамна се покажал толку активен во разрушувањето на шумите, што во споредба со ова сè што е направено за нивното одржување и производство е сосем исчезнувачка големина.“ 

(Маркс, Капиталот, том II, стр. 217, мак.изд.)

Пазарната економија не може да биде општествено-еколошки метод за рационално управување со тековините на човештвото

„Социјалната наука на капиталистичката класа, класичната политичка економија, се бави претежно само со оние општествени последици на човековите делувања, насочени на производство и размена, чие постигнување непосредно го има. Тоа потполно одговара на општествената организација на капитализмот... Ако поединечен фабрикант или трговец ја продаде изработената или купената стока само со вообичаен профит, тој е задоволен и не се грижи што ќе биде потоа со стоката и нејзините купувачи. Исто е така со природните последици на тие исти дејствија. Шпанските плантажери на Куба, кои ја запалија шумата по подножјата и чијашто пепел им даде доволно ѓубре за една генерација и високо рентабилни кавинови дрва – па што им било грижа на плантажерите што подоцна тропските дождови ја однеле сега незаштитената земја и оставија само гола карпа? При денешниот начин на производство, како во однос на природата, така и спрема општеството, доаѓа претежно во обѕир само првиот опиплив успех; и тогаш луѓето уште се чудат што понатамошните последици на работата, која се врши за постигнување на тој успех, се сосема други, повеќето потполно различни...“

 (Маркс-Енгелс, Изабрана Дела у Два тома, том II, 1950, Култура, стр. 84-85)

Колосално растурништво со отпадот во капитализмот

„Екскрементите од потрошувачката се најважни за земјоделството. Што се однесува до нивната употреба, во капиталистичкото стопанство се врши колосално растурништво; во Лондон, на пример, тоа не може ништо подобро да направи со ѓубрето од 4 ипол милиони луѓе, освен да го употреби со големи трошоци за да ја загади Темза.“

(Маркс, Капиталот, том трети, Мисла, Скопје, 1976, стр. 96)

„... на секој чекор потсетувани сме дека под никакви услови не владееме со природата како освојувачот со странските народи, како да стоиме надвор од природата - но дека ние, со тело, крв и разум, припаѓаме на природата, и постоиме во нејзина средина, и дека целото наше господарење над неа се состои во тоа што ние ја имаме предноста во однос на другите суштества да бидеме способни да ги научиме нејзините закони и да ги примениме точно“ 

Ф.Енгелс „Улогата на трудот во преминот од мајмун во човек“