Злато

„Природата не произведува повеќе пари отколку банкарите или курсот на размена. Но, бидејќи во буржоаското производство, богатството како фетиш мора да се кристализира во одредена материја, златото и среброто се негово соодветно олицетворение. Златото и среброто по природа не се пари, но парите се состојат по нивната природа од злато и сребро. Златото или среброто како кристализација на парите, од една страна, не е само производ на процесот на циркулација, туку всушност и единствен стабилен производ; златото и среброто се, готови примарни производи, и тие директно ги претставуваат и овие два аспекта, кои не се разликуваат по специфични форми. Универзалниот производ на општествениот процес, или самиот општествен процес кој се смета за производ, е посебен природен производ, метал, кој е содржан во земјината кора и може да се ископа. Во 760 година толпа сиромашни луѓе извадиле злато од песокот на реката јужно од Прага, а тројца биле во можност на ден да извлечат марка злато и толку големо било последователното брзање кон „копањата“ и толку голем бил бројот на рацете извлечени од земјоделството, што во следната година земјата била погодена од општа глад.“

Karl Marx: Critique of Political Economy, 1859, 4. The Precious Metals.

Разменска вредност

 Историски карактер на размената

„Размената која првобитно се случувала во производството (размена која не би била размена на разменски вредности туку размена на дејности кои би биле одредени од заедничките потреби, заедничките цели) би вклучувала во самиот почеток учество на поединецот во заедничкиот свет на производи. Врз основа на разменската вредност трудот дури сега со размената се поставува како општ...“ (МЕД, том 19, стр. 73)

Антагонистички карактер на разменската вредност

„Во целина на сегашното граѓанско општество се јавува тоа сведување на цена и нивниот промет итн. како површински процес под кој, меѓутоа, во длабочината се случуваат сосема други процеси во коишто се губи таа привидна еднаквост и слобода за индивидуите“ (МЕД, том 19, стр. 133)

„Од самиот почеток претпоставувањето на разменската вредност како објективна основа на целиот систем на производство во себе веќе вклучува присила за индивидуата, неговиот непосреден производ не е производ за него, туку тоа постанува таков во општествениот процес... Индивидуата има егзистенција ... само како производител на разменска вредност, значи, веќе е вклучена целата негација на неговата природна егзистенција...

„Во едноставното одредување на разменската вредност и парите латентно (е) содржана спротивноста меѓу наемнината и капиталот...

„Разменската вредност е... систем на еднаквост и слобода и пречките кои ... стојат во поблиското излагање на системот... се на него својствени пречки, поточно, остварувањето на еднаквоста и слободата, кои се покажуваат како нееднаквост и неслобода. Исто така е побожна како и глупа желбата да разменската вредност не се развие во капитал или да трудот кој произведува разменски вредности не се развие во наемен труд...“ (МЕД, том 19, стр. 134)

Укинување на разменската вредност

„Исто така не е можно да се укинат парите додека разменската вредност останува општествен облик на производство...“ (МЕД, том 19, стр. 53 и стр. 128)

„Поврзаност“ со општеството

„Својата општествена моќ, како и својата поврзаност со општеството, тој ја носи со себе во џебот...

„Секоја индивидуа поседува општествена моќ во облик на некој предмет. Одземете ја на предметот таа општествена моќ, па ќе морате да ја дадете на личност над личностите...“ (МЕД, том 19, стр. 62)

Предмет на размена

„Да би нешто било предмет на размена, мора да има разменска вредност, не смее да може секој да го добива без посредување во размената, не смее да се појавува во таков елементарен облик како што се општите добра.“ (МЕД, том 19, стр. 75)

„Видната глупост која сите разновидни заемни односи на луѓето ги сведува на еден однос на употребливост, оваа очигледно метафизичка апстракција произлегува од фактот што во модерното граѓанско општество сите односи практично се подведуваат под еден апстрактен паричен и трговски однос.“ 

(„Немачка идеологија“, II, стр. 133, Белград, 1964)

Промет

„Вистински промет на стоките по место и време не се остварува со пари... тоа што парите ставаат во промет не се стоките туку основата на сопственост над стоките, а она што за него во тој промет се остварува, било со купување или продавање, пак не се стоките, туку нивните цени...“ (МЕД, том 19, стр. 91) „Да би се ставиле стоките во промет... потребни се транспортни средства а тоа не можат да бидат парите...“ (МЕД, том 19, стр. 90)

Циркулационо средство

„Количината на средствата во циркулацијата зависи од брзината на циркулацијата (големите плаќања не се бројат туку се вагат; со тоа се скратува времето)“ (МЕД, том 19, стр. 91)

Распад на размената на купување и продавање

„Парите го укинуваат самиот акт на размена (трампа) во два взаемно индиферентни акта“ – купување и продажба (МЕД, том 19, стр. 95)

Злато

Auri sacra fames = Проклета глад за злато. (Вергилиј) „Лелекање на Старите Римјани и Грци за парите како извор на сето зло“ (МЕД, том 19, стр. 111)

„Богатство... што не го јадат молци и рѓа...“ (Мат. 6:19) Зборувајќи го тоа, Исус мислел на мудроста и знаењето за „бог“, а Евреите го протолкувале за златото, но дека не биле во право, се гледа од тоа што Исус вели: „И крадачи не можат да го украдат“. Маркс го цитира како што е цитирано горе.

Пари и производство

„Таму каде што парите не произлегуваат од прометот – како во Шпанија – туку се наоѓаат телесно, нацијата осиромашува, додека нациите коишто мора да работат да би го одзеле на Шпанците, ги развиваат своите извори на богатство и навистина се обогатуваат.“ (МЕД, том 19, стр. 113)

Лудост (употребна и разменска вредност)

„Таму каде што тие двете се однесуваат самостојно една спрема друга, позитивно, како во стоката, која постанува предмет на потрошувачката, таа престанува да биде момент на економскиот процес; таму каде што се однесуваат негативно, како во парите, таа постанува лудост, додуша лудост како момент во економијата и одредница на практичниот живот на народот.“ (МЕД, том 19, стр. 150)

„Моќта која секоја индивидуа ја врши над дејноста на другите или над општественото богатство постои во него како сопственик на разменските вредности, на парите, тој ја носи својата општествена моќ, како и својата поврзаност со општеството, со себе во џебот... Во разменската вредност општествениот однос на лицата е претворен во општествен однос на предметите; личната моќ е предметна.“

(K. Marx, Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie, Berlin, 1953, Dietz Verlag, S. 74-75)

Пари

„Видната глупост која сите разновидни заемни односи на луѓето ги сведува на еден однос на употребливост, оваа очигледно метафизичка апстракција произлегува од фактот што во модерното граѓанско општество сите односи практично се подведуваат под еден апстрактен паричен и трговски однос.“ 

(„Немачка идеологија“, II, стр. 133, Белград, 1964)

„Како таква сила што изопачува, парите истапуваат потоа и наспроти индивидот и наспроти општествените и слични врски што претендираат на улогата и значењето на самостојни сушности. Тие ја претвораат верноста во неверност, љубовта во омраза, омразата во љубов, добродетелта во порок, порокот во добродетел, робот во господар, господарот во роб, глупоста во разумност, разумноста во глупост.“

(Economic and Philosophic Manuscripts of 1844, The Power of Money in Bourgeois Society)

„Кој може да купи храброст, тој е храбар, иако е страшливец. Бидејќи парите се разменуваат не само за некакво определено својство, за определено нешто или определени суштински сили на човекот, туку за сиот човечки и природен предметен свет, тогаш од гледна точка на нивниот сопственик тие го разменуваат секое својство и секој предмет за секое друго својство или предмет дури и такви што му противречат на разменувањето. Парите го остваруваат збратимувањето на невозможностите.“

(Economic and Philosophic Manuscripts of 1844)

Бидејќи парите се општ еквивалент, општа куповна моќ се‘ може да се купи, се‘ може да се претвори во пари. Но тоа може да се претвори во пари само така што се алиенира така што поседникот да го отуѓи. Затоа се‘ е отуѓиво или безразлично за индивидуата, нејзе надворешно. Таканаречените неотуѓиви, вечни поседи и соодветните неподвижни, цврсти односи на сопственоста се уриваат пред парите.

Понатаму, бидејќи самите пари постојат само во циркулацијата, а се разменуваат за уживање итн. - за вредности кои сите можат да се сведат најпосле на чисто индивидуални уживања - се‘ има вредност само дотолку доколку бидува за индивидуата. Со тоа се укинува самостојната вредност на стварите, освен онаа што постои во нивното голо битие за друго, во нивната релативност, разменливост, се укинува апсолутната вредност на сите ствари и односи.

Се‘ му се жртвува на егоистичкото уживање. Зашто, како што се‘ може да се алиенира за пари, се‘ исто така може да се добие за пари. Се‘ може да се има за ,,готови пари‘‘ кои самите како нешто што егзистира надворешно, од индивидуата треба да се грабнат со измама, со сила итн.

Се‘ е, значи, присвоиво од сите, а од случајот зависи што индивидуата може или не може да присвои, зашто тоа зависи од парите во неговиот посед. Со тоа индивидуата е поставена по себе како господар на се‘.

Нема никакви апсолутни вредности, зашто на парите вредноста како таква им е релативна. Нема ништо неотуѓиво, зашто е се‘ отуѓиво за пари. Нема ништо повисоко, свето итн., зашто се‘ може да се присвои за пари.

,,Res sacrae‘‘* и ,,religiosae‘‘**, што не можат да бидат ,,in nullius bonis, nec aestimationem recipere, nec obligari alienarique posse‘‘*** што се земени од ,,commercio hominum‘‘**** не егзистираат пред парите - како што се пред Бога сите еднакви. Интересно е тоа што римската црква во средниот век самата била главен пропагатор на парите.

     * ,,свети предмети‘‘

     ** ,,религиозни‘‘

     *** ,,во ничиј посед, ниту да се проценат, ниту да се заложат, ниту да се отуѓат‘‘

     **** ,,човечката трговија‘‘

Забелешка: текстов е превземен од Марксовата ,,Основи на критиката на политичката економија‘‘.

Отуѓување

Отуѓување на трудот

„Неопходно е да се помине низ овој противречен облик, исто како што човек во своето првобитно религиозно сознание мора да си ги претстави духовните сили како независни сили. Тоа е процес на отуѓување на неговиот сопствен труд.“ 

(K. Marx, “Grundrisse”, S. 395)

„Човек кој нема слободно време на располагање, чиј цел живот, освен обичните физички прекини за спиење, оброци и слично, е апсорбиран од неговиот труд за капиталистот, е подолу од натоварен добиток. Тој е обична машина за производство на туѓо богатство, скршен во телото и осакатен во умот. Сепак, целата историја на модерната индустрија покажува дека капиталот, ако не го спречиме, невнимателно и безмилосно ќе работи на спуштање на целата работничка класа на ова ниво на екстремна деградација.“

(Marx, Salaire, prix et profit, 1865)

„Фактот дека трудот е надворешен за работникот, т.е. не му припаѓа на неговата внатрешна природа; дека во неговата работа затоа тој не се афирмира, туку се негира себеси, не се чувствува задоволен, туку несреќен, не ја развива слободно својата физичка и ментална енергија, туку ги омаловажува своето тело и ум. Затоа работникот се чувствува само надвор од својата работа и во својата работа се чувствува надвор од самиот себе.“ 

(Paris Manuscripts, 1844, Estranged Labour, p. 30)

„Приватната сопственост е консеквенца на отуѓениот труд.“

(Маркс-Енгелс, Рани радови, стр. 206)

„Прво, трудот за работникот е надворешен труд т.е. тој не ‘и припаѓа на неговата суштина, дека тој затоа во трудот не се потврдува туку се негира, дека не се чувствува среќен туку несреќен, дека не ја развива слободната, физичка и духовна енергија, туку ја малтретира својата природа и го упропастува својот дух. Затоа работникот се чувствува добро дури надвор од работата, а на работа се чувствува лошо. Дома си е кога не работи, а кога работи не е дома. Затоа неговиот труд не е доброволен туку присилен труд. Затоа тој труд не е задоволување на една потреба, туку само средство за задоволување на потребите надвор од него. Неговата туѓост, исто така се покажува во тоа што работата се избегнува како чума, штом не постои физичка или друга (економска, биолошка) принуда. Надворешниот труд, трудот во кој човекот се отуѓува, е труд на саможртвување, малтретирање. Најпосле, надворешноста на трудот за работникот се појавува во тоа што тој не е негов сопствен труд, туку труд на некој друг, дека тој не му припаѓа, дека тој во трудот не си припаѓа на самиот себе туку на некој друг. Како што во религијата самодејноста на човечката фантазија, на човечкиот мозок и човечкото срце дејствува независно од свесниот индивидуум т.е. дејствува на него како туѓа, божествена и ѓаволска, така дејноста на работникот не е негова самодејност. Таа му припаѓа на друг, таа е загуба за него самиот. Затоа се доаѓа до резултатот дека човекот (работникот) се чувствува самодеен само во своите животински функции – јадењето, пиењето и раѓањето, најмногу уште во станот, накитот итн., а во своите човечки функции се чувствува само како животно.“

(Маркс-Енгелс, „Рани радови“, стр. 200-201, Загреб, 1953)

„Отуѓениот труд го свртува односот така што човекот, токму затоа што е свесно суштество, ја прави својата животна дејност, своето суштество, само средство за својата егзистенција.“

(Маркс-Енгелс, „Рани радови“, стр. 202-203, Загреб, 1953)

„Да земеме дека ти и јас сме продуцирале како луѓе, секој од нас двајца во својата продукција двојно се потврдуваше самиот себе и другиот.

Јас, прво, во мојата продукција би ја опредметувал мојата индивидуалност, нејзината посебност и затоа и за времето на таа дејност уживав некое индивидуално изразување на животот, а од друга страна во однос на предметот, знаев за индивидуална радост, својата личност би ја почувствувал како предметна, осетливо видлива па затоа како сила на возвишена над сите сомневања.

Второ, во твоето уживање на мојот предмет, твојата употреба на мојот предмет, јас непосредно би уживал во свеста дека јас со својот труд сум задоволил човечка потреба и дека сум опредметил човечко битие и дека затоа за потребата на друго човечко суштество сум го набавил нејзиниот соодветен предмет.

Трето, јас за тебе би бил посредник меѓу тебе и твојот труд, така што ти самиот би знаел за мене како дополна на твоето сопствено битие и како нужен дел од тебе самиот, дека во своето индивидуално манифестирање на животот сум создал непосредно твое манифестирање на животот, значи, во секоја индивидуална дејност би го потврдил и остварил моето вистинско суштество, моето човечко, заедничко суштество.

Нашите производства би биле исто така огледала во кои би се одразувало нашето битие.

Мојот труд би бил слободно пројавување на животот, затоа и уживање на животот. Под претпоставка на приватна сопственост, мојот труд е оспособување за живот, зашто работам за да би живеел, за да би создал средства за живот. Мојот труд не е живот.“

(Маркс-Енгелс, „Дела“, том 3, стр. 290, Белград, 1972)

„Неопходно е да се помине низ овој противречен облик, исто како што човек во своето првобитно религиозно сознание мора да си ги претстави духовните сили како независни сили. Тоа е процес на отуѓување на неговиот сопствен труд.“

(K. Marx, “Grundrisse”, S. 395)

„На отимањето многу брзо му доаѓа крај, па тогаш мора да се почне со производство. Од оваа нужност за производство, која многу брзо се јавува, следува дека формата на заедништво, која ја заземаат настанетите освојувачи мора да соодветствува на степенот на развој на затечените производни сили, или, во колку тоа не е случај од самиот почеток, мора да се менува во согласност со производните сили. Со ова се објаснува и фактот, кој во периодот после селбата на народите, како се тврди, може секаде да се забележи, имено, дека слугата бил господар, и дека освојувачите брзо го примале јазикот, образованието и обичаите од покорените...“

(МЕД, том 6, стр.64. Пошироко за тоа види во том 31, стр. 139 – Анти-Диринг, Теорија на силата, стр. 120-40)

„Работникот постанува во толку посиромашен, колку што повеќе произведува богатство, колку повеќе неговото производство се зголемува на моќ и опсег. Работникот постанува толку поевтина стока, колку повеќе создава стоки. Обезвреднувањето на човечкиот свет е во непосреден сразмер со зголемувањето на вредноста на светот на предметите. Трудот не произведува само стоки; тој се произведува самиот себе и работникот како стока – и тоа во размерот во којшто воопшто произведува стоки.

Овој факт го изразува само ова: дека предметот којшто е произведен со труд, неговиот производ, му се спротивставува како нешто туѓо, како сила независна од производителот. Производот на трудот е труд којшто бил отелотворен во некој предмет, којшто се материјализирал: тоа е опредметување на трудот. Остварувањето на трудот е неговото опредметување како губиток и ропство кон предметите, присвојувањето како отуѓување, како алиенација.

Остварувањето на трудот толку се појавува како губиток на остварување, што работникот губи остварување од изгладнување до смрт. Опредметувањето толку многу се појавува како загуба на предмети, што работникот е лишен од најпотребните предмети, не само предметите за живот, но и предметите за труд. Навистина, самиот труд постанува предмет којшто работникот може да го добие само со најголем напор и со најнерегуларни прекини. Присвојувањето на предметите се појавува до таа мера како отуѓување што колку повеќе предмети произведува работникот толку помалку тој може да ги поседува и толку повеќе паѓа под јарем на својот производ, капиталот.

Сите овие последици се наоѓаат во ставот дека работникот спрема производот на својот труд се однесува како спрема туѓ предмет. Бидејќи според оваа претпоставка е јасно дека колку повеќе работникот се троши, толку помоќен станува туѓиот свет на предмети којшто тој го создава против себе, толку посиромашен постанува тој самиот, како и неговиот внатрешен свет, колку што помалку нему му припаѓа. Истото е и со религијата. Колку што повеќе човекот става во бога, толку помалку задржува во себе. Работникот го става својот живот во предметот; но сега неговиот живот повеќе не му припаѓа нему, туку на предметот. Оттука, колку што е поголема оваа активност, толку повеќе на работникот му недостигаат предмети. Отуѓувањето на работникот во неговиот производ значи не само дека неговиот труд постанува предмет, надворешно постоење, туку дека тој постои надвор од него, независно, како нешто нему туѓо, и дека тој постанува самостојна сила наспроти него, дека животот којшто му го дал на предметот му се спротивставува како нешто непријателско и туѓо.“

Karl Marks, Ekonomsko-filozofski rukopisi iz 1844. godine, Otudjeni rad.

Отуѓување на сетилата

„Во интересот, буржујот кој размислува секогаш потклава нешто трето меѓу себе и своето пројавување на животот, манир кој навистина во класичен вид се манифестира кај Бентам, според кој носот треба да има некој интерес за да се одлучи нешто да помириса.“ 

(„Дела“, том 6, стр. 170)

„Претпостави го сега човекот како човек и неговиот однос према светот како човечки однос: во таков случај ти можеш љубовта да ја размениш само за љубов, довербата само за доверба итн. Ако сакаш да се насладуваш на уметноста, тогаш мораш да бидеш уметнички образован човек. Ако сакаш да вршиш влијание врз други луѓе, тогаш мораш да бидеш човек што навистина ги стимулира и движи напред другите луѓе. Секој твој однос спрема човекот и спрема природата мора да биде определена пројава на твојот вистински, индивидуален живот, пројава којашто му одговара на предметот на твојата волја. Ако сакаш без да побудуваш меѓусебно љубов, т.е. ако твојата љубов како љубов не породува заемна љубов, ако ти со својата животна пројава како човек што сака, не стануваш сакан човек, тогаш твојата љубов е бессилна, таа е несреќна.“ („Рани радови“, стр. 259)

„Човекот го присвојува своето сестрано битие на сестран начин, значи, како тотален човек. Секој од неговите човечки односи спрема светот, гледањето, слушањето, мирисањето, вкусот, чувствувањето, мислењето, перцепцирањето, да се почувствува, да се посака, да се работи, да се сака, накусо сите овие органи на неговата индивидуалност... се во своето предметно однесување или во своето однесување спрема предметот на присвојување на предметот.“ („Рани радови“, стр. 231)

„Богат човек е оној на кого му е потребен тоталитет на човеково пројавување на животот, човекот во кого егзистира неговото сопствено остварување како внатрешна нужност, како потреба.“ („Рани радови“, стр. 235-236)

„Сетилата се однесуваат спрема предметот поради самиот предмет, но самиот предмет е предметно човечко однесување спрема себе, спрема човекот, и обратно. Затоа потребата или уживањето ја загубија својата егоистичка природа, а природата ја загуби својата гола корисност, така што користа стана човечка корист.“ (К. Маркс, Економско-филозофски ракописи од 1844, Маркс-Енгелс, Рани радови, „Напријед“, Загреб, 1967, стр. 280)

„Загрижен и сиромашен човек нема смисла ни за најубавата театарска претстава; трговецот со минерали ја гледа само трговската вредност, а не ја гледа убавината ниту особената природа на минералот, тој нема минералошка смисла. Значи, опредметувањето на човечкото битие, како во теоретски така и во практичен однос, беше потребно како за тоа човековото сетило да се направи човечко, така и да создаде човечко сетило коешто одговара на целокупното богатство на човечкото и природното битие.“ (К. Маркс, Економско-филозофски ракописи од 1844, Маркс-Енгелс, Рани радови, „Напријед“, Загреб, 1967, стр. 282)

„Човечкото око поинаку ужива отколку грубото, нечовечкото око, човечкото уво поинаку отколку грубото уво.“ (К. Маркс, Економско-филозофски ракописи од 1844, Маркс-Енгелс, Рани радови, „Напријед“, Загреб, 1967, стр. 280)

Отуѓување на потребите

„Со поделбата на трудот се овозможува, па дури и се остварува: духовната и материјалната дејност, уживањето и трудот, производството и потрошувачката да паднат во дел на различни индивидуи.“

(Маркс-Енгелс, „Немачка идеологија“, I, стр. 29)

„Секој човек шпекулира со тоа на другиот да му создаде нова потреба, за да го присили на нова жртва, за да го стави во нова зависност, за да го наведе на нов начин на уживање, а со тоа и во економска пропаст. Секој се обидува над другите да создаде туѓа суштинска сила, за со тоа да ја задоволи својата сопствена, егоистична потреба.“

(Маркс-Енгелс, „Рани радови“, стр. 238)

„Компонирањето е ѓаволски тешка работа, но трпението сфатено човечки е самозадоволство на човекот.“ 

(„Рани радови“, стр. 231)

„Хедонистичката филозофија е духовит јазик на извесни општествени кругови кои ја имаат привилегијата за задоволство.“ 

(Маркс-Енгелс, „Немачка идеологија“, II, стр. 143, Белград, 1964)

Отуѓување на парите

„Видната глупост која сите разновидни заемни односи на луѓето ги сведува на еден однос на употребливост, оваа очигледно метафизичка апстракција произлегува од фактот што во модерното граѓанско општество сите односи практично се подведуваат под еден апстрактен паричен и трговски однос.“ 

(„Немачка идеологија“, II, стр. 133, Белград, 1964)

„Јас сум грд, но можам да ја купам најубавата жена. Значи, јас не сум грд, зашто дејствувањето на грдоста, нејзината одбојна сила е уништена со помошта на парите.“

(Маркс-Енгелс, „Рани радови“, стр. 257)

„Парите овозможуваат расчекор меѓу вистинското, природното суштество на човекот (личноста) и неговата општествена и човечка положба. Тие се сила која ги изопачува и разурнува природните и општествените врски на луѓето кои претендираат на тоа да бидат суштина за себе. Тие ја претвораат верноста во неверност, љубовта во омраза, омразата во љубов...“

(Маркс-Енгелс, „Рани трудови“, стр. 259)

„Во разменската вредност општествениот однос на лицата е претворен во општествен однос на предметите; личната моќ е вистинска sachliches.“

(K. Marx, “Grundrisse”, S. 75)

„Одземете му ја на предметот оваа општествена моќ, и вие морате да ‘и ја дадете на личноста над личностите. Личните односи на зависност (отпрвин сосем природно поникнати) се првите општествени форми во кои човечката продуктивност се развива само во најнизок обем и на изолирани точки. Личната независност заснована врз вистинската (sachliche) зависност е втората голема форма дури во која се формира системот на општествена размена на материи, на универзалните односи, на сестраните потреби, на универзалната моќ (Vermögen). Слободниот индивидуалитет, заснован врз универзалниот развиток на индивидуата и подредувањето на нивното заедничко, општествениот продуктивитет како нивна општествена сила (имотот, Vermögen) е третиот степен. Вториот, капитализмот создава услови за третиот, комунизмот.“ 

(K. Marx, “Grundrisse”, S. 75)

Отуѓување на државата

„Општеството создава одредени заеднички функции, без кои не може да биде. Луѓето кои се определени за тие функции претставуваат во рамките на општеството нова гранка на поделбата на трудот. Тоа доведува до создавање на нивни засебни интереси во однос и на оние кои ги ополномоштиле; тие се осамостојуваат спрема нив и – државата е готова.“

(Маркс-Енгелс, „Избрана дела“, том II, стр. 480, Белград, 1950)

Отуѓување на класите

„Овие две спротивности, класите со спротивните економски интереси, во јалова борба да не се исцрпуваат себе си и општеството, стана неопходна сила која привидно стои над општеството и која треба да го ублажува конфликтот, да го држи во рамките на границите на „поредокот“, а таа сила која произлезе од општеството, но која се стави над него и се‘ повеќе се отуѓува од него е државата.“

(Маркс-Енгелс, „Изабрана дела“, том II, стр. 308-309, Белград, 1950)

Камата

Каматата во средниот век

„Во средниот век населението било чисто земјоделско. А таму, како под феудална влада, трговија може да има само малку, а поради тоа и малку профит. Поради тоа, законите за лихварството биле оправдани. Притоа, во некоја земјоделска земја човек ретко доаѓа во положбата да зема во заем пари, освен ако западне во сиромаштија и бедност... Хенри VII ја ограничил каматата на 10%. Јаков I, на 8, Карл II, на 6, Ана на 5%... Во она време паричните заемодаватели биле, ако не правно, тоа сепак фактички монополисти и поради тоа било нужно, да се стават тие како и други монополисти под ограничување... Во наше време нормата на профитот ја регулира нормата на каматата; во она време нормата на каматата ја регулирала нормата на профитот. Кога паричниот заемодавател му наложувал на трговецот висока норма на камата, трговецот морал да ѝ удри на својата стока повисока профитна норма. Поради тоа, од џебот на купувачот се одземала една голема сума пари, за да појде во џебот на паричниот заемодавател.“ 

(Gibart, “History and Principles of Banking”, стр. 164, 165)

„Пак јас како ти (100 гулдени) ги дадов во заем, ти ми правиш двојна загуба, дека јас не можам да платам, ниту пак таму можам да купам, и значи на двете страни морам да трпам загуба, тоа се вика duplex interesse, damni emergentis et lucri cessantis (двојна камата, сторена загуба и неизвршена добивка)... откако разбрале, дека Ханс со своите 100 гулдени дадени во заем претрпел загуба и барал праведно да се обештети за својата загуба, тие тоа го ползуваат и удираат на секои такви сто гулдени такви две загуби, имено, трошоци за плаќањето, и неизвршеното купување на градината, токму така како стоте гулдени природно да се враснат во такви две загуби, дека, каде што има сто гулдени, тие нив ги даваат во заем, и пресметуваат на нив такви две загуби, кои сепак нив не ги претрпеле... Поради тоа, ти си еден лихвар кој со парите од својот ближен си ја надоместуваш загубата што сам си ја измислил, загуба која никој не ти ја направил, и која ти не можеш да ја докажеш, ниту да ја пресметаш. Таквата загуба правниците ја нарекуваат non verum sed phantasticum interesse (не вистинска, туку вообразена камата). Загуба која секој сам си ја измислува. Не важи, значи, да се рече дека би можела да се направи загуба, дека јас не би можел ни да купам ни да платам. Тоа значи ex contingente necessarium (од случајното да се прави нужно), од она што не е да се направи она што мора да биде, од неизвесен да се направи извесен предмет. Зар таква лихва нема да го изеде светот во малку години?... Случајна несреќа која му се направи на заемопримателот, без негово сакање, тој мора да се искрене, но во трговијата е обратно и дури противречно, тука бараат и измислуваат загуби кои му се натоваруваат на ближниот во неволја, со тоа да ќаруваат и се збогатуваат, за да можат со тоа мрзливо и безделно да живеат во сласт и радост на сметка на трудот од други луѓе, од нивните грижи, опасности и загуби; да седам зад печка и да ги пуштам моите сто гулдени да работат за мене на земјата, и сепак зашто се тие пари дадени на заем, сигурен сум дека ги држам во ќесе, без секаква опасност и грижа, мили мој, кој тоа не би го сакал?“ 

(M. Luther, “An die Pfarrherrn wider den Wucher zu predigen etc.”)

„Ми се вели, дека сега се земаат секоја година на панаѓурот во Лајпциг 10 гулдени, тоа е 30 насто; некои додаваат дека на панаѓурот во Нојенбург, било 40 насто: дали е така, тоа јас не го знам. За срамота, каков црн ѓавол и ќе излезе на крајот?... Кој сега во Лајпциг има 100 флори, тој годишно зема 40, тоа значи годишно да се изеде еден селанец или еден граѓанин. Ако тој има 1000 флори, тогаш тој годишно зема 400, тоа значи дека годишно јаде еден рицар или богат благородник. Ако тој има 10 000, тогаш годишно ќе зема 4000; тоа значи за една година ќе изеде еден богат гроф. Ако тој има 100 000, тогаш тој годишно зема 40 000; тоа значи во една година ќе изеде еден голем кнез. Ако тој има 1 000 000, тогаш тој годишно зема 400 000, што значи дека за една година ќе изеде еден голем крал. И притоа не се изложува на никаква опасност, ниту за животот, ниту за имотот, ништо не работи, си седи зад печка и си пече јаболка: значи еден таков разбојник може да седи дома и за десет години да го изеде целиот свет.“ 

(“Bücher vom Kaufhandel und Wucher”, 1524, “Luther’s Werke”, Wittenberg 1589, стр. 312)

„Пред 15 години пишував против лихварството, бидејќи тоа толку се беше осилило, што не можев да се надевам на никакво подобрување. Од она време тоа толку се окренало, што тоа повеќе не сака да биде ни порок, ни грев или срам, туку се слави како чиста добродетелност и чесност, како тоа да им чини на луѓето голема љубов и некоја христијанска услуга. Што може сега да помогне советот кога срамот станал чест, а порокот добродетел.“ 

(M. Luther, “An die Pfarrherrn wider den Wucher zu predigen. Wittenberg.”)

„Евреи, ломбарди, лихвари и крвопијци беа нашите први банкари, нашите први банкарски посредници, нивниот карактер речиси можеше да се нарече инфамен... Тогаш ним им се придружија лондонските златари. Целосно земено... нашите први банкари беа... многу лоша компанија, тие беа алчни лихвари, крвопијци со камено срце.“ 

(D. Hardcastle, “Banks and Bankers”, 2. издание, Лондон, 1843, стр. 19, 2.)

„Примерот што го дадоа Венецијанците“ (основање една банка) „најде толку бргу поддржувачи; сите крајморски градови и воопшто сите градови, кои си создале со својата независност и со нивната трговија едно име, основале нивни први банки. Враќањето на нивните бродови, кое често долго се чекало, неизбежно водело кон навика да се дава кредит, а откривањето на Америка и оттука трговијата со неа уште повеќе го зајакнаа овој обичај.“ (Ова е главна точка) „Испраќањето товарени бродови со стоки присилувало на кревање големи кредити, што се случувало веќе во стариот век во Атина и Грција. Ханзетскиот град Бриж имал 1308 осигурителни комори.“ 

(M. Augier, исто, стр. 202, 203.)

Колку многу преовладуваше давањето во заем на земјосопствениците, а со тоа воопшто на потрошувачкото богатство, дури и во Англија во последната третина од 17 век, пред развитокот на модерниот кредитен систем, може, меѓу другото, да се согледа и при сер Дади Норт, кој не бил само еден од првите англиски трговци, туку и еден од најзначителните теориски економисти на своето време:

„Од парите дадени под камата кај нашиов народ одвај десетти дел ако им е даден на деловни луѓе, за со нив да го водат своето претпријатие; тие во најголемиот дел се даваат во заем за луксузни артикли и за трошоци на луѓе, кои, иако се крупни земјосопственици, сепак, парите побргу ги издаваат отколку што нивниот земјишен посед им донесува; и бидејќи се плашат од продавањето на нивните имоти, тие побргу нив ги ставаат под хипотека.“ 

(“Discourses upon Trade”, Лондон, 1691, стр. 6,7.)

Во XVIII век во Полска:

„Варшава направи голема операција со меници, само што главната цел и основа ѝ беше лихварството на нејзините банкари. За да дојдат до пари, кои им ги давале во заем на растурничките големци по 8 и повеќе проценти, тие се обидувале надвор од земјата да најдат и најдувале меничен кредит in blanco, т.е. кој немал за основа стоковна трговија, но кој странскиот трасат стрпливо го акцептирал, сè додека не престанеа да течат римесите создадени со менична шпекулација. Затоа тие тоа скапо го платија поради банкротството на некој Тепер и други високо ценети варшавски банкари.“ 

(J. G. Büsch, “Theoretisch-praktische Darstellung der Handlung etc.”, 3. издание, Хамбург, 1808, том II, стр. 232, 233.)

ПОЛЗИ ЗА ЦРКВАТА ОД ЗАБРАНАТА НА КАМАТАТА

„Црквата забрани да се зема камата; но не забрани да се продава сопственоста, за да си помогне некој при нужда; не забрани ни дури да му се отстапува на заемодавателот на пари за некое определено време и до исплатувањето на сопственоста за да добие тој гаранција, но и за време на поседувањето за да може неа да ја исползува како надоместок за дадените пари во заем... Самата црква, или комуните кои нејзе ѝ припаѓаат и pia corpora (Свети братства), извлекувала големи ползи од тоа, особено во времето на крстоносните војни. Ова донесе еден толку голем дел од националното богатство во посед на таканаречената „мртва рака“, особено поради тоа што Евреите не смееле да лихварат на овој начин, зашто поседот на некој толку цврст залог не можел да се скрие... Без забрана на каматите, црквите и манастирите никојпат не би можеле да станат толку богати.“ 

(Исто, стр. 55)